Sống ở Hàm Thuận, nhà ở và thực phẩm tươi thường nhẹ gánh hơn trong thành phố, nhưng có những khoản đội lên mà người mới về hay quên: tiền điện mùa nóng cho quạt, điều hoà, máy bơm nước; xăng xe vì quãng đi lại dài; chi phí trữ và lọc nước mùa khô; tiền hiếu hỉ của nếp làng; và với nhà làm nông, thu nhập lên xuống theo mùa vụ khiến chi tiêu phải tính theo năm chứ không theo tháng.
Trang không đưa con số giá cả hay mức chi cụ thể, vì những con số đó thay đổi theo thời gian, theo từng con đường và từng gia đình, và đưa sai còn tệ hơn không đưa. Thay vào đó, bài liệt kê từng nhóm khoản chi, giải thích vì sao ở vùng này nó lớn hay nhỏ, rồi đưa một khung để mỗi gia đình tự điền số của mình.
Bài hữu ích cho người đang cân nhắc chuyển từ thành phố về Hàm Thuận, người trẻ ra ở riêng, và những gia đình muốn soát lại chi tiêu sau một năm thanh long được giá hay mất giá.
Nhà ở: khoản lớn nhất nhưng khác nhau rất xa
Với người thuê, tiền thuê nhà ở Hàm Thuận khác nhau theo vị trí: dãy trọ quanh khu công nghiệp Hàm Kiệm, nhà phố dọc quốc lộ qua Phú Long, nhà nguyên căn ở trung tâm Ma Lâm, Thuận Nam, hay nhà trong thôn giữa đồng thanh long có thể chênh nhau nhiều lần. Nhìn chung, cùng một diện tích, nhà ở vùng nông thôn rộng rãi hơn so với trong phố.
Với người có nhà, khoản chi định kỳ nằm ở sửa chữa và bảo dưỡng, nhất là trong khí hậu nắng gắt, gió mạnh: mái tôn mau xuống cấp, sơn tường bạc màu, đồ sắt gỉ nhanh ở vùng ven biển. Nhiều gia đình bỏ qua khoản này cho đến khi mái dột giữa mùa mưa. Một nguyên tắc đơn giản là mỗi năm để riêng một phần cho sửa chữa nhà, dù nhỏ.
Người mua đất xây nhà thì chi phí ban đầu là câu chuyện riêng, đã có bài nói về những điều phải kiểm trước khi mua. Trong ngân sách hằng tháng, nếu có khoản vay mua nhà, đó thường là dòng chi lớn nhất và cần được ưu tiên trước mọi khoản tiêu dùng khác.
Điện, nước, mạng: những hoá đơn theo mùa
Tiền điện tăng vọt mùa nóng. Từ khoảng tháng ba đến tháng sáu, nắng nóng kéo dài khiến quạt chạy suốt ngày đêm, nhà có điều hoà thì chạy nhiều giờ hơn. Biểu giá điện sinh hoạt tính theo bậc thang, dùng càng nhiều thì giá các số điện sau càng cao, nên hoá đơn mùa nóng có thể gấp đôi gấp ba mùa mát. Nhà mái tôn không chống nóng càng tốn điện.
Máy bơm nước. Nhà dùng giếng khoan phải trả tiền điện cho máy bơm, mùa khô giếng sâu hơn thì bơm lâu hơn. Đây là khoản người quen nước máy thành phố thường không tính tới.
Điện cho sản xuất tách riêng. Với nhà vườn, điện thắp đèn thanh long và bơm tưới thường đi công tơ riêng, là chi phí sản xuất. Nên tách bạch với điện sinh hoạt khi tính toán, để biết rõ vườn lãi lỗ thật sự và gia đình tiêu bao nhiêu.
Nước sạch và lọc nước. Nhà dùng nước máy trả theo đồng hồ; nhà dùng giếng tốn chi phí lọc, thay lõi lọc, mua nước bình để uống. Mùa khô có nhà phải mua thêm nước hoặc khoan lại giếng.
Mạng internet và điện thoại. Gói cước tương tự thành phố. Ở vùng sóng yếu, có gia đình phải dùng thêm thiết bị phát sóng hoặc gói cước cao hơn để đủ cho con học trực tuyến.
Đi lại: khoản dễ bị xem nhẹ
Ở Hàm Thuận, khoảng cách từ nhà tới chợ, trường, trạm y tế, nơi làm việc thường xa hơn trong phố, và gần như không có phương tiện công cộng thay thế cho xe máy trong việc đi lại hằng ngày. Vì vậy, xăng xe, bảo dưỡng, thay lốp, sửa chữa là khoản đều đặn hằng tháng. Gia đình có hai vợ chồng đi làm và con lớn đi học xa có thể cần hai ba chiếc xe máy.
Người ở vùng ven đi làm Phan Thiết mỗi ngày nên tính chi phí đi lại cả năm, không chỉ tháng, rồi so với chênh lệch tiền nhà giữa ở ven và ở trong phố. Có những trường hợp tiền nhà rẻ hơn nhưng cộng xăng xe, thời gian và hao mòn xe thì không còn rẻ. Ngược lại, người làm việc ngay tại địa phương thì đi lại rất ít tốn kém.
Đường quê bụi đất, mùa mưa lầy, xe máy cần bảo dưỡng thường hơn. Đường ven biển hơi muối làm xe mau gỉ. Những chi phí nhỏ lẻ này cộng dồn qua năm thành một khoản đáng kể; nên ghi lại để biết.
Ăn uống: rẻ hơn ở chỗ này, không rẻ ở chỗ khác
Thực phẩm tươi ở chợ quê Hàm Thuận thường dễ chịu hơn thành phố, nhất là những thứ địa phương làm ra: thanh long, rau màu theo mùa, cá từ làng biển Tân Thành, Thuận Quý khi biển êm, gà vịt nuôi trong vùng. Nhiều gia đình còn tự trồng rau, nuôi gà, giảm đáng kể tiền chợ.
Ngược lại, những món phải chở từ nơi khác đến, đồ đóng gói, sữa cho trẻ nhỏ, hàng nhập, thì giá tương đương hoặc có khi nhỉnh hơn thành phố vì thêm chi phí vận chuyển và ít cửa hàng cạnh tranh. Ăn ngoài ở quán quê thì vừa phải, nhưng ít lựa chọn hơn.
Ăn theo mùa là cách tiết kiệm hiệu quả nhất: món nào đang vào vụ trong vùng thì nhiều và rẻ, món trái mùa thì đắt và thường không tươi. Mùa gió chướng, cá biển ít, giá cá lên; mùa thanh long rộ, trái nhiều. Người ở lâu thường linh hoạt thực đơn theo chợ thay vì cố định món.
Học hành, sức khoẻ và tiền hiếu hỉ
Học phí ở trường công lập được miễn giảm theo chính sách hiện hành, nhưng chi phí đi kèm như sách vở, đồng phục, học thêm, đi lại, ăn bán trú vẫn là khoản đều đặn. Con học cấp ba ở trung tâm hay ở trọ xa nhà thì chi phí tăng rõ. Nên lập quỹ học hành riêng, góp đều hằng tháng, vì các khoản này thường dồn vào đầu năm học, đúng lúc nhiều nhà vườn chưa có thu.
Bảo hiểm y tế cho cả gia đình là khoản nên ưu tiên, nhất là với nhà làm nông, làm biển, làm thuê không có bảo hiểm qua chỗ làm. Một lần nằm viện ở tuyến trên mà không có bảo hiểm có thể làm lệch ngân sách cả năm.
Tiền hiếu hỉ là nét riêng của đời sống làng quê. Đám cưới, đám giỗ, đám tang, tân gia, đầy tháng trong xóm, trong họ, ở chỗ làm, cộng lại qua năm là một khoản không nhỏ, dồn nhiều vào mùa cưới cuối năm và sau Tết. Người mới về quê thường bất ngờ với khoản này. Đây là cách giữ quan hệ làng xóm, nhưng cũng nên có mức dự trù hợp với khả năng.
Khung ngân sách tự điền cho một gia đình
Bảng dưới không có con số. Tỷ trọng gợi ý chỉ là ví dụ giả định để hình dung, mỗi gia đình điền số thật của mình rồi so với thu nhập. Với nhà có thu nhập theo mùa vụ, nên tính theo năm rồi chia ra tháng.
| Nhóm chi | Gồm những gì | Ví dụ giả định về tỷ trọng | Ghi chú cho vùng Hàm Thuận |
|---|---|---|---|
| Nhà ở | Thuê nhà hoặc trả nợ vay; sửa chữa | khoảng một phần năm | Để riêng tiền sửa mái, sơn chống gỉ |
| Ăn uống | Chợ, tạp hoá, ăn ngoài | khoảng một phần ba | Ăn theo mùa, tự trồng rau giúp giảm |
| Điện, nước, mạng | Hoá đơn; lọc nước, bơm giếng | thay đổi mạnh theo mùa | Tính riêng mùa nóng và mùa mát |
| Đi lại | Xăng, bảo dưỡng, sửa xe | tuỳ quãng đường | Người ở ven đi làm phố cần tính kỹ |
| Học hành | Sách vở, học thêm, bán trú, ở trọ | tuỳ số con, cấp học | Dồn vào đầu năm học |
| Sức khoẻ | Bảo hiểm y tế, thuốc, khám | nhỏ nhưng phải có | Ưu tiên bảo hiểm cho cả nhà |
| Hiếu hỉ, lễ Tết | Đám tiệc, quà Tết, cúng giỗ | dồn vào mùa cưới, Tết | Dự trù theo năm |
| Dự phòng | Quỹ khẩn cấp | nên có, dù nhỏ | Quan trọng với thu nhập theo mùa vụ |
Sau một hai tháng ghi chép thật, gia đình sẽ thấy khoản nào lệch nhiều nhất so với dự tính. Với hầu hết người mới chuyển về Hàm Thuận, hai khoản hay lệch là tiền điện mùa nóng và tiền đi lại.
Thu nhập theo mùa vụ: tính ngân sách theo năm
Với gia đình làm thanh long, thu nhập không đến đều mỗi tháng. Có tháng thu hoạch rộ, tiền về nhiều; có tháng chỉ chi phân bón, điện đèn, công thợ mà chưa có thu. Giá thanh long còn lên xuống theo thị trường, có năm được giá, có năm không đủ bù chi phí. Người làm biển cũng tương tự, mùa biển êm thu khá, mùa gió chướng nằm bờ.
Vì thế, cách tính hợp lý cho những gia đình này là tính theo năm: cộng tổng chi tiêu sinh hoạt cả năm, cộng chi phí sản xuất, rồi đặt mục tiêu để dành từ những đợt thu tốt đủ trang trải những tháng không có thu. Tách riêng tài khoản hoặc sổ cho tiền vườn và tiền nhà giúp không lấy nhầm tiền mua phân bón để tiêu xài, hoặc ngược lại.
Một quỹ dự phòng, dù nhỏ, là tấm đệm quan trọng khi gặp năm mất giá, bệnh tật hay thiên tai. Với khoản vay sản xuất, nên tính kỹ khả năng trả trong cả kịch bản giá thấp, không chỉ dựa vào năm được giá. Trang không đưa lời khuyên vay hay đầu tư cụ thể; với quyết định tài chính lớn, nên tham khảo người có chuyên môn và cán bộ ngân hàng nơi mình giao dịch.
Mấy cách giảm chi mà người ở lâu hay dùng
Chống nóng cho nhà trước khi mua thêm điều hoà. Một lớp cách nhiệt dưới mái tôn, rèm dày phía tây, cây xanh che sân giúp nhà mát hơn và hoá đơn điện mùa nóng nhẹ đi, lại dùng được nhiều năm.
Gom việc đi phố vào một chuyến. Người ở vùng ven và các xã xa ghi lại những việc cần làm ở Phan Thiết hay trung tâm trong tuần, gom vào một hai chuyến thay vì chạy lặt vặt mỗi ngày.
Mua theo mùa, trữ đồ khô hợp lý. Mua nhiều khi món đang vào vụ trong vùng, phơi khô, làm mắm, cấp đông một phần; đồ khô, gạo mua theo lượng vừa đủ để không ẩm mốc trong mùa mưa.
Sửa nhỏ ngay khi thấy hỏng. Vòi nước rỉ, van phao bồn hỏng, mái tôn hở một vít, xe máy kêu lạ: sửa sớm rẻ hơn rất nhiều so với để đến khi hỏng nặng.
Câu hỏi thường gặp
Sống ở Hàm Thuận có rẻ hơn ở Phan Thiết không?
Thường tiền nhà và thực phẩm tươi nhẹ hơn, nhưng chi phí đi lại, điện mùa nóng, nước mùa khô và tiền hiếu hỉ có thể cao hơn. Tổng chi phí thấp hơn hay không tuỳ vào nơi làm việc và lối sống. Người làm việc tại chỗ thường thấy rẻ hơn rõ; người ở ven đi làm phố mỗi ngày nên tính kỹ chi phí đi lại.
Vì sao tiền điện mùa nóng ở Hàm Thuận cao?
Nắng nóng kéo dài nhiều tháng khiến quạt, điều hoà chạy liên tục; nhà dùng giếng còn tốn điện bơm nước khi mực nước xuống sâu. Biểu giá điện sinh hoạt bậc thang khiến dùng càng nhiều thì giá bình quân càng cao. Mái chống nóng, cây che nắng, cửa đón gió giúp giảm đáng kể.
Nhà làm thanh long nên lập ngân sách thế nào?
Nên tính theo năm thay vì theo tháng: tổng chi sinh hoạt cả năm cộng chi phí sản xuất, sau đó để dành từ các đợt thu hoạch tốt cho những tháng chưa có thu. Tách riêng tiền vườn và tiền nhà, giữ một quỹ dự phòng cho năm mất giá. Khi vay sản xuất, tính cả kịch bản giá thấp.
Tiền hiếu hỉ ở quê nhiều không, làm sao cân đối?
Ở làng quê Hàm Thuận, đám cưới, đám giỗ, đám tang, tân gia trong xóm, trong họ khá nhiều, dồn vào cuối năm và sau Tết. Nên dự trù theo năm, ưu tiên những đám thân thiết, và đi mức phù hợp với khả năng. Người trong làng thường hiểu hoàn cảnh nhau, không ai đòi hỏi vượt sức.
Có nên tự trồng rau, nuôi gà để giảm chi phí?
Nếu có đất và thời gian, tự trồng rau, nuôi vài con gà giúp giảm tiền chợ và có thực phẩm sạch hơn. Ở vùng nắng như Hàm Thuận, rau cần tưới đều và che bớt nắng trưa, mùa khô cần tính nước. Nuôi gà cần chuồng sạch, xa nguồn nước giếng, tiêm phòng theo hướng dẫn của thú y địa phương.
Khoản chi nào người mới về quê hay quên tính nhất?
Hay bị quên nhất là tiền điện mùa nóng, xăng xe và hao mòn xe vì quãng đường dài, chi phí lọc và trữ nước mùa khô, sửa chữa nhà do nắng gió, và tiền hiếu hỉ. Ghi chép thật trong vài tháng đầu sẽ giúp nhận ra những khoản này để điều chỉnh sớm.