Việc làm ở Hàm Thuận xoay quanh năm nhóm chính: nông nghiệp và chuỗi thanh long (làm vườn, thu hoạch, phân loại, đóng gói ở vựa), công nghiệp tại các khu công nghiệp Hàm Kiệm và các xưởng nhỏ, xây dựng và vận tải, năng lượng (thuỷ điện, điện mặt trời, điện gió), và dịch vụ, du lịch ven biển ở Tân Thành, Thuận Quý. Người tìm việc ở đây vẫn dựa nhiều vào giới thiệu của người quen, bên cạnh tin tuyển dụng trên mạng và trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh.
Bức tranh kinh tế tổng thể của vùng, ngành nào lớn, đóng góp ra sao, đã có ở mục Kinh tế và năng lượng. Bài này đứng ở phía người lao động: mỗi nhóm việc đòi hỏi gì, tìm ở đâu, cần thoả thuận những gì, và những rủi ro an toàn đặc thù của từng nghề ở vùng này.
Trang không nêu mức lương hay tên doanh nghiệp cụ thể. Mức thu nhập thay đổi theo thời điểm, tay nghề và mùa vụ; khi nhận việc, hãy hỏi rõ và ghi vào thoả thuận.
Nông nghiệp và chuỗi thanh long: nhiều việc nhất, theo mùa rõ nhất
Thanh long là cây chủ lực của Hàm Thuận nên việc làm liên quan đến nó nhiều nhất. Ở vườn, có việc chăm cành, tỉa cành, bón phân, tưới nước, phun thuốc, lắp và sửa hệ thống đèn, thu hoạch. Ở vựa thu mua, có việc phân loại, lau trái, đóng thùng, bốc xếp lên xe. Những việc này cần sức khoẻ, sự cẩn thận và quen làm ban đêm, sáng sớm.
Đặc điểm lớn nhất là tính thời vụ. Vào các đợt thu hoạch rộ, đặc biệt dịp trước Tết và những đợt trái nghịch vụ nhờ thắp đèn, nhu cầu người làm tăng mạnh; nhiều thợ từ các tỉnh khác đến làm theo vụ. Khi giá thấp hay giữa các đợt, việc ít đi. Người làm thanh long lâu năm thường kết hợp nhiều chủ vườn, nhiều vựa để có việc quanh năm.
Việc ở vườn thường trả công theo ngày hoặc theo khối lượng; thoả thuận phần nhiều bằng lời. Nên hỏi rõ giờ làm, cách tính công, ngày trả, có bao ăn ở không, và ai chịu chi phí nếu tai nạn khi làm việc. Ở các vựa lớn, đóng gói xuất khẩu, có thể có hợp đồng và yêu cầu chặt hơn về vệ sinh, quy trình.
Khu công nghiệp và xưởng sản xuất
Các khu công nghiệp Hàm Kiệm ở Hàm Thuận Nam cũ, nay thuộc xã Hàm Kiệm, là nơi tập trung các nhà máy, xưởng sản xuất, kho bãi của vùng. Bên cạnh đó là các cơ sở chế biến nông sản, sơ chế thanh long, xưởng cơ khí, xưởng gỗ, cơ sở sản xuất vật liệu xây dựng rải rác ở các xã. Công việc gồm công nhân sản xuất, vận hành máy, kiểm hàng, kho, lái xe nâng, bảo trì điện, cơ khí, nhân viên văn phòng.
Việc ở khu công nghiệp thường ổn định hơn nông nghiệp, có hợp đồng lao động, đóng bảo hiểm xã hội, làm theo ca. Người lao động phổ thông có thể vào làm sau một thời gian đào tạo tại chỗ; những vị trí kỹ thuật như điện, cơ khí, bảo trì cần chứng chỉ nghề. Đây là lý do học nghề ngày càng được nhiều thanh niên trong vùng quan tâm.
Thông tin tuyển dụng của các nhà máy thường dán ở cổng, đăng trên các nhóm tuyển dụng địa phương, hoặc qua trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh. Khi được mời phỏng vấn, hỏi rõ ca làm, chế độ tăng ca, xe đưa đón hay hỗ trợ chỗ ở nếu có, thời gian thử việc và thời điểm ký hợp đồng chính thức.
Xây dựng, vận tải, năng lượng, du lịch: những nhóm việc khác
Xây dựng. Nhà ở, công trình công cộng, đường sá, các dự án lớn trong vùng cần thợ hồ, thợ sắt, thợ điện nước, phụ hồ, lái máy. Việc nhiều nhưng không đều; an toàn lao động là điều phải đặt lên đầu, nhất là khi làm trên cao, gần đường điện.
Vận tải. Chở thanh long đi các tỉnh và ra cửa khẩu, chở vật liệu, hàng hoá, xe khách liên tỉnh. Cần bằng lái phù hợp, sức khoẻ, quen chạy đường dài. Thời gian làm việc dài, phải chú ý nghỉ ngơi đủ để lái xe an toàn.
Năng lượng. Các nhà máy thuỷ điện ở vùng hồ Hàm Thuận – Đa Mi, các dự án điện mặt trời, điện gió trong vùng cần kỹ sư, kỹ thuật viên vận hành, bảo trì, bảo vệ, vệ sinh tấm pin. Vị trí kỹ thuật đòi hỏi bằng cấp chuyên ngành; vị trí phổ thông thường tuyển người địa phương.
Du lịch và dịch vụ ven biển. Các khu nghỉ dưỡng, nhà hàng, quán ăn dọc bờ biển Tân Thành, Thuận Quý, quanh Kê Gà và núi Tà Cú cần nhân viên lễ tân, buồng phòng, phục vụ, bếp, bảo vệ, chăm sóc cảnh quan. Việc đông vào mùa du lịch, cuối tuần, lễ Tết; ngoại ngữ là lợi thế.
Buôn bán và dịch vụ nhỏ. Ở các trung tâm Ma Lâm, Thuận Nam, Phú Long, nhiều người tự làm chủ: bán hàng ở chợ, mở quán ăn, sửa xe, cửa hàng vật tư nông nghiệp, cửa hàng điện thoại. Mở cơ sở kinh doanh cần tìm hiểu đăng ký hộ kinh doanh, thuế, viết riêng ở mục Doanh nghiệp và kinh doanh.
Tìm việc ở đâu
Ở vùng nông thôn như Hàm Thuận, tin việc làm lan qua nhiều kênh khác nhau. Nên dùng cùng lúc vài kênh dưới đây:
- Người quen, hàng xóm, họ hàng: kênh hiệu quả nhất, nhất là với việc ở vườn, ở vựa, ở công trình. Người giới thiệu thường biết chủ có giữ lời, trả công đúng hẹn không.
- Chợ, quán cà phê, quán ăn sáng: nơi chủ vườn, chủ thầu hay hỏi người làm, đặc biệt vào mùa thu hoạch rộ.
- Bảng tuyển dụng ở cổng nhà máy, vựa thu mua, khu nghỉ dưỡng: nhiều nơi chỉ dán thông báo trước cổng.
- Trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh và các phiên giao dịch việc làm: có thông tin tuyển dụng, tư vấn nghề, hỗ trợ thủ tục bảo hiểm thất nghiệp.
- Nhóm tuyển dụng địa phương trên mạng xã hội và trang việc làm: nhiều tin nhưng cần cảnh giác tin giả.
- Trường nghề, trường cao đẳng: nhiều doanh nghiệp tuyển trực tiếp học viên sắp tốt nghiệp.
Cảnh giác với tin tuyển dụng đòi nộp tiền trước để "giữ chỗ", "làm hồ sơ", "đào tạo", hứa thu nhập cao bất thường cho việc nhẹ, hoặc đòi giữ căn cước bản gốc. Việc làm chính đáng không yêu cầu người lao động đóng tiền để được nhận.
Hợp đồng, bảo hiểm và quyền lợi
Với công việc có thời hạn từ một tháng trở lên ở doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, người lao động nên đề nghị ký hợp đồng lao động bằng văn bản, ghi rõ công việc, nơi làm, thời hạn, tiền lương, cách trả, giờ làm, chế độ nghỉ, bảo hiểm. Hợp đồng là căn cứ để đòi quyền lợi khi có tranh chấp. Thời hạn, hình thức hợp đồng cụ thể theo Bộ luật Lao động và các văn bản hiện hành.
Khi có hợp đồng thuộc diện bắt buộc, người sử dụng lao động phải đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động. Người lao động nên kiểm tra quá trình đóng bảo hiểm của mình trên ứng dụng của bảo hiểm xã hội hoặc VNeID để chắc chắn được đóng đủ. Với lao động tự do, làm vườn, làm biển, có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện và mua bảo hiểm y tế hộ gia đình.
Lao động thời vụ ở vườn thanh long thường không có hợp đồng giấy. Dù vậy, vẫn nên thoả thuận rõ ràng, nếu được thì viết vài dòng có chữ ký hai bên về công việc, tiền công, thời gian, ăn ở. Ghi lại số ngày làm, số thùng, số cây đã làm mỗi ngày để đối chiếu khi nhận tiền.
An toàn lao động: những rủi ro riêng của vùng này
Điện là rủi ro số một trên ruộng thanh long. Hệ thống đèn với hàng nghìn bóng, dây chạy dọc trụ, nhiều mối nối ngoài trời; khi dây cũ, bong vỏ, gặp mưa hay sương đêm, nguy cơ điện giật rất cao. Người làm vườn không nên tự sửa điện khi chưa ngắt nguồn, không chạm vào trụ, dây khi trời mưa, mang ủng cao su khi đi ruộng có đèn. Chủ vườn có trách nhiệm cho kiểm tra hệ thống điện định kỳ bởi người có chuyên môn.
Thuốc bảo vệ thực vật là rủi ro thứ hai. Người phun thuốc cần đồ bảo hộ, khẩu trang, kính, găng tay, quần áo dài, không phun ngược gió, không ăn uống hay hút thuốc khi phun, tắm rửa sạch sau khi làm. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ vị thành niên không nên làm việc pha, phun thuốc. Nắng nóng là rủi ro thứ ba: uống nước đều, nghỉ trong bóng mát giờ trưa, đổi giờ làm sang sáng sớm và chiều muộn.
Ở công trình xây dựng, làm trên cao phải có dây an toàn, giàn giáo chắc chắn; không làm gần đường dây điện. Với ngư dân, mang áo phao, theo dõi thông báo thời tiết, không ra khơi khi có cảnh báo gió mạnh. Khi bị tai nạn lao động, đưa ngay người bị nạn đến cơ sở y tế gần nhất, báo cho chủ sử dụng lao động và giữ lại giấy tờ khám chữa bệnh để làm chế độ.
Người trẻ trong vùng: ở lại hay đi làm xa
Nhiều thanh niên Hàm Thuận lớn lên trong vườn thanh long rồi đi làm ở TP.HCM, Bình Dương hay Đồng Nai cũ, nơi có nhiều nhà máy và dịch vụ. Những năm gần đây, khi khu công nghiệp trong vùng mở rộng, cao tốc rút ngắn đường đi, du lịch ven biển và các dự án năng lượng cần người, một phần người trẻ chọn ở lại hoặc quay về. Sống gần nhà giúp tiết kiệm tiền thuê trọ, có gia đình hỗ trợ con nhỏ, giữ được ruộng vườn.
Mỗi lựa chọn có cái giá riêng. Đi xa thường có nhiều việc, nhiều cơ hội học hỏi hơn, nhưng chi phí sinh hoạt cao, xa gia đình. Ở lại thì việc ít lựa chọn hơn, thu nhập có thể không bằng, nhưng ổn định đời sống. Không ít người chọn con đường ở giữa: đi làm xa vài năm để học nghề, tích luỹ, rồi về quê mở xưởng nhỏ, làm vườn bài bản hơn hay làm dịch vụ cho chính vùng mình.
Dù chọn hướng nào, một nghề có chứng chỉ, như điện, cơ khí, sửa máy nông nghiệp, kỹ thuật chế biến, nấu ăn, lễ tân, luôn giúp người trẻ chủ động hơn so với chỉ làm lao động phổ thông.
Câu hỏi thường gặp
Làm thợ thời vụ thanh long ở Hàm Thuận cần chuẩn bị gì?
Cần sức khoẻ tốt, quần áo dài, nón rộng vành, ủng cao su, găng tay, đèn pin cho việc ban đêm. Trước khi nhận việc, thoả thuận rõ công việc, cách tính công, ngày trả, chỗ ăn ở. Nếu được giao phun thuốc hay sửa điện đèn, chỉ làm khi đã được hướng dẫn và có đồ bảo hộ đầy đủ.
Muốn vào làm ở khu công nghiệp Hàm Kiệm thì bắt đầu từ đâu?
Theo dõi thông báo tuyển dụng dán ở cổng các nhà máy, các nhóm tuyển dụng địa phương, hoặc liên hệ trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh. Chuẩn bị căn cước, sơ yếu lý lịch, giấy khám sức khoẻ, bằng cấp hoặc chứng chỉ nghề nếu có. Khi phỏng vấn, hỏi rõ ca làm, thử việc, hợp đồng và bảo hiểm.
Làm sao nhận biết tin tuyển dụng lừa đảo?
Dấu hiệu thường gặp là đòi nộp tiền trước để giữ chỗ, làm hồ sơ hay đào tạo; hứa thu nhập cao bất thường cho việc nhẹ; giữ căn cước bản gốc; không có địa chỉ làm việc rõ ràng; liên lạc chỉ qua tin nhắn. Nên kiểm tra thông tin doanh nghiệp, hỏi người quen và không chuyển tiền cho người lạ.
Làm thời vụ không có hợp đồng thì có được bảo hiểm không?
Người lao động tự do có thể tự tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện để được hưởng lương hưu và tử tuất theo quy định, đồng thời mua bảo hiểm y tế theo hộ gia đình. Thủ tục làm qua cơ quan bảo hiểm xã hội, đại lý thu hoặc ứng dụng. Mức đóng, quyền lợi cụ thể theo quy định hiện hành.
Có cần bằng cấp để làm ở các nhà máy điện mặt trời, điện gió không?
Vị trí kỹ sư, kỹ thuật viên vận hành, bảo trì thường yêu cầu bằng cấp chuyên ngành điện, điện tử, cơ khí và chứng chỉ an toàn điện. Những việc như bảo vệ, vệ sinh tấm pin, chăm sóc mặt bằng thường tuyển lao động phổ thông, ưu tiên người địa phương. Học nghề điện là hướng đi tốt cho thanh niên muốn vào ngành này.
Bị tai nạn khi đang làm việc ở vườn thì phải làm gì?
Trước hết đưa người bị nạn đến cơ sở y tế gần nhất, sơ cứu những gì chắc chắn biết làm. Sau đó báo cho chủ vườn hoặc người sử dụng lao động, giữ lại giấy tờ khám chữa bệnh, hoá đơn. Với tai nạn điện, phải ngắt nguồn điện trước khi chạm vào người bị nạn, để tránh người cứu cũng bị điện giật.