Dải đất cát ven biển của Hàm Thuận Nam cũ, quanh Thuận Quý, Tân Thuận, Tân Thành, cùng một phần đồng bằng khô phía trong, đối mặt với ba vấn đề tự nhiên gắn chặt với nhau: cát bay vào mùa gió đông bắc, đất bị thoái hoá dần theo hướng khô cằn mà các tài liệu gọi là hoang mạc hoá, và nguy cơ nước ngầm ven biển bị nhiễm mặn khi khai thác quá mức. Cả ba đều bắt nguồn từ khí hậu khô, đất cát và gió mạnh, nhưng bị đẩy nhanh hay kìm lại tuỳ cách con người dùng đất và nước.
Bình Thuận cũ, cùng với Ninh Thuận, từ lâu được nhắc tới trong các báo cáo về thoái hoá đất và hoang mạc hoá ở Việt Nam, với những vùng nặng nhất ở phía bắc tỉnh cũ. Hàm Thuận không phải nơi khắc nghiệt nhất, nhưng dải cát ven biển và những vùng đất trống ở đây vẫn mang đủ các dấu hiệu cần để ý.
Bài này giải thích từng hiện tượng, cách nhận biết, và những cách giữ đất, giữ nước mà người dân, chính quyền đang làm, từ đai rừng phi lao tới cách canh tác trên cát.
Cát bay: khi gió mùa khô nâng cát lên
Từ khoảng tháng 11 tới tháng 3, gió mùa đông bắc thổi mạnh và đều dọc bờ biển. Trên những mặt cát khô, không có cây che phủ, gió đủ mạnh sẽ nhấc các hạt cát lên, đẩy chúng lăn, nảy trên mặt đất rồi lắng xuống ở nơi gió yếu đi. Kết quả là cát di chuyển từ bãi biển, cồn trống vào sâu trong đất liền, lấp dần ruộng vườn, đường làng, mương tưới, có khi phủ cả sân nhà.
Cồn cát không có cây giữ có thể di chuyển dần theo hướng gió qua năm tháng, gọi là cồn cát di động. Người dân ven biển lâu năm có thể kể lại những khu vườn, con đường từng bị cát lấn, và những vùng được giữ lại nhờ trồng rừng.
Cát bay không chỉ gây hại cho đất canh tác. Hạt cát mịn bay theo gió làm mờ tầm nhìn trên đường, bám vào máy móc, lọt vào nhà, gây khó chịu cho mắt và đường hô hấp. Cây trồng non bị cát quật, bị vùi, lá bị mài xước, sinh trưởng kém.
Hoang mạc hoá: đất khô cằn dần, không phải sa mạc ập tới
Hoang mạc hoá, theo cách hiểu của các tổ chức quốc tế và tài liệu chuyên ngành, không phải là sa mạc tràn tới, mà là quá trình đất ở vùng khô hạn bị thoái hoá dần: mất lớp đất mặt, mất chất hữu cơ, khả năng giữ nước giảm, thảm thực vật thưa dần, tới mức đất khó canh tác hay phục hồi. Quá trình này do cả khí hậu khô lẫn hoạt động của con người như phá rừng, canh tác cạn kiệt, chăn thả quá mức, khai thác nước quá sức.
Ở Hàm Thuận, những dấu hiệu dễ thấy là những vùng đất trống phơi nắng nhiều năm, mặt đất bạc trắng, cứng, cỏ chỉ mọc lưa thưa sau mưa rồi khô cháy; những sườn đồi trọc bị nước mưa xói thành rãnh; những thửa đất bỏ hoang sau khi canh tác lâu mà không bồi dưỡng.
Điều đáng nói là hoang mạc hoá có thể đảo ngược được ở mức độ nhất định nếu đất được che phủ trở lại, chất hữu cơ được bổ sung, nước được giữ lại. Những đai rừng phòng hộ, những vườn cây được chăm đất kỹ ở chính vùng cát Bình Thuận cũ là bằng chứng.
Ba hiện tượng, ba cách nhận biết
Cách nhận biết sơ bộ bằng mắt cho người sống và làm việc ở vùng cát ven biển.
| Hiện tượng | Dấu hiệu dễ thấy | Thường xảy ra ở |
|---|---|---|
| Cát bay, cát lấn | Cát phủ lên đường, mương, gốc cây; gợn cát trên mặt đất; cồn cát trống mở rộng | Bãi biển, cồn trống, đất bị phá rừng phi lao |
| Thoái hoá đất, hoang mạc hoá | Mặt đất bạc trắng, cứng, cỏ thưa; rãnh xói trên sườn; cây còi cọc dù bón phân | Đất trống lâu năm, đồi trọc, đất canh tác cạn kiệt |
| Nhiễm mặn nước ngầm | Nước giếng có vị lợ, mặn tăng dần cuối mùa khô; cây tưới vàng lá, cháy mép lá | Vùng cát sát biển, gần cửa sông, nơi hút nước nhiều |
Những dấu hiệu trên chỉ là nhận biết ban đầu. Muốn biết chắc đất hay nước có vấn đề, cần lấy mẫu phân tích ở cơ sở có chức năng, và hỏi cán bộ nông nghiệp, môi trường của xã.
Nhiễm mặn nước ngầm ven biển
Dưới dải cát ven biển, nước ngọt từ mưa thấm xuống tạo thành lớp nước ngọt nằm trên lớp nước mặn từ biển lấn vào. Hai lớp này giữ được thế cân bằng nhờ lượng nước ngọt được bổ sung đều đặn mỗi mùa mưa. Khi người ta hút nước ngọt nhiều hơn lượng được bổ sung, nhất là trong mùa khô, mặt ranh giới với nước mặn dâng lên, giếng bắt đầu lợ.
Nguy cơ cao nhất ở những giếng gần biển, gần cửa sông, khu vực có nhiều giếng khoan tập trung cho tưới tiêu hay cho các cơ sở dịch vụ. Một khi tầng nước đã bị mặn, việc phục hồi rất chậm, có khi phải nhiều mùa mưa.
Biện pháp phòng ngừa chủ yếu là kiểm soát lượng nước khai thác, không khoan quá dày, không khoan quá sâu ở vùng sát biển, kết hợp trữ nước mưa và dùng nước mặt từ hồ chứa khi có thể. Khai thác nước ngầm với quy mô lớn phải tuân theo quy định cấp phép của nhà nước về tài nguyên nước.
Rừng phòng hộ ven biển: lớp áo giữ đất
Cách giữ cát hiệu quả nhất mà vùng cát Bình Thuận cũ đã áp dụng nhiều thập kỷ là trồng rừng phòng hộ chắn gió, chắn cát. Những đai phi lao, keo lá tràm, keo lá liềm trồng thành nhiều hàng song song với bờ biển giảm sức gió, giữ cát lại trong đai rừng, che chắn cho đồng ruộng và làng xóm phía sau. Dưới tán rừng, lá rụng tích tụ dần thành lớp mùn, cải thiện đất cát.
Trồng rừng trên cát không dễ: cây non dễ chết vì nắng gió, cát vùi, thiếu nước. Người trồng thường phải làm hàng rào chắn cát tạm bằng cành cây, trồng vào đầu mùa mưa, chăm sóc vài năm đầu. Vì thế mỗi đai rừng đứng vững hôm nay là kết quả của nhiều năm công sức.
Rừng phòng hộ ven biển có quy định quản lý riêng, hạn chế chặt phá, chuyển đổi mục đích. Khi xây dựng du lịch, đường ven biển hay khu dân cư, việc giữ hoặc trồng bù đai rừng là vấn đề được bàn nhiều, vì mất đai rừng đồng nghĩa với cát bay và gió mạnh quay trở lại.
Người dân giữ đất cát thế nào
Hàng rào cây quanh vườn. Nhiều hộ trồng hàng rào cây xanh quanh vườn để cản gió, giữ cát, giảm bốc hơi. Hàng rào có tán dày từ gốc lên tới ngọn chắn cát tốt hơn hàng cây cao mà gốc trống.
Không để đất trống trong mùa gió. Giữa hai vụ, giữ lại gốc rạ, trồng cây che phủ hoặc phủ rơm, cỏ lên mặt đất để gió không lấy được cát. Đất trống qua một mùa gió đông bắc có thể mất đi lớp mặt tốt nhất.
Bồi dưỡng đất bằng chất hữu cơ. Phân chuồng ủ hoai, phân xanh, xác thực vật giúp đất cát kết dính hơn, giữ nước tốt hơn, ít bị gió cuốn. Đây là việc phải làm đều hằng năm.
Dùng nước ngầm có chừng mực. Theo dõi vị nước giếng qua mùa khô; thấy nước bắt đầu lợ thì giảm hút, chuyển sang nguồn khác như nước hồ, nước mưa trữ. Ưu tiên tưới tiết kiệm để giảm lượng nước phải bơm.
Giữ cây bụi, cỏ dại trên cồn cát. Dây muống biển, cỏ bò, cây bụi tự nhiên trên cồn cát trông lộn xộn nhưng là lớp giữ cát đầu tiên. Dọn sạch chúng để làm đẹp hay lấy mặt bằng là mở đường cho cát bay.
Sống chung với gió cát: kinh nghiệm hằng ngày ở làng ven biển
Người sống lâu năm ở các xóm ven biển Hàm Thuận Nam có nhiều thói quen nhỏ để sống chung với gió cát. Nhà thường quay lưng về hướng gió đông bắc, cửa chính mở về phía khuất gió, có tường rào hoặc hàng cây che phía biển. Sân lát gạch hay trồng cỏ thay vì để cát trơ, vì cát trong sân sẽ theo gió vào nhà suốt mùa khô. Đồ đạc kim loại ngoài trời được sơn chống gỉ thường xuyên vì gió mang theo hơi muối.
Ngoài đồng, người làm vườn che chắn cây con bằng lưới, tàu dừa hay cành khô trong những tuần đầu mùa gió; giếng, bồn nước được đậy kín để cát không lọt vào; máy bơm, động cơ được che phủ khi không dùng. Đường làng có đoạn phải dọn cát định kỳ sau những đợt gió lớn.
Những kinh nghiệm này cho thấy cát bay là một phần của cuộc sống ven biển chứ không phải thảm hoạ bất ngờ. Nhưng chúng chỉ đủ khi đai rừng phía ngoài còn đứng vững; mất đai rừng, mọi tấm chắn nhỏ trong vườn đều trở nên quá mỏng manh trước sức gió mùa khô.
Biến đổi khí hậu: những áp lực đang tăng
Các kịch bản biến đổi khí hậu cho Việt Nam do cơ quan chuyên môn công bố đều đề cập tới xu hướng nhiệt độ tăng, mưa phân bố thất thường hơn và mực nước biển dâng. Với một vùng vốn đã khô hạn như Hàm Thuận, điều đó có nghĩa là mùa khô có thể khắc nghiệt hơn, nước bốc hơi nhanh hơn, nước biển lấn dần vào tầng nước ngầm ven biển, và bờ cát chịu nhiều sóng hơn.
Những thay đổi này diễn ra chậm, khó thấy trong từng năm, nhưng tích luỹ lại qua vài thập kỷ. Người dân lớn tuổi đã nói về những mùa khô dài hơn, những giếng mặn hơn, những đoạn bờ lùi vào. Các quan sát ấy cần được kiểm chứng bằng số đo, nhưng đều cùng hướng với các báo cáo chung.
Thích ứng không phải là một dự án lớn duy nhất mà là tổng hợp của nhiều việc nhỏ: giữ rừng ven biển, trữ nước mưa, tưới tiết kiệm, chọn cây trồng hợp với lượng nước, xây nhà và công trình lùi xa mép nước, không lấp các đường thoát nước tự nhiên. Từ sau sáp nhập 2025, các chương trình ứng phó biến đổi khí hậu và chống thoái hoá đất của vùng ven biển được đặt trong quy hoạch chung của tỉnh Lâm Đồng mới; người dân có thể theo dõi qua thông tin công khai của tỉnh và xã.
Câu hỏi thường gặp
Hàm Thuận có bị sa mạc hoá như Ninh Thuận không?
Hàm Thuận không nằm trong những vùng khô hạn nặng nhất của Nam Trung Bộ. Tuy vậy, dải cát ven biển và những vùng đất trống, đồi trọc ở đây vẫn có các dấu hiệu thoái hoá đất. Đây là quá trình diễn ra từ từ và có thể kìm lại bằng giữ rừng, che phủ đất và dùng nước hợp lý.
Vì sao rừng phi lao được trồng nhiều ở ven biển?
Phi lao chịu được gió mạnh, đất cát nghèo, hơi muối và hạn hán, lại mọc khá nhanh. Trồng thành đai nhiều hàng, phi lao giảm sức gió, giữ cát lại, che chắn đồng ruộng và làng xóm phía sau. Ngày nay người ta cũng trồng xen các loài keo và cây bản địa để đai rừng bền hơn.
Nước giếng bắt đầu lợ thì nên làm gì?
Nên giảm lượng nước hút ngay, nhất là trong mùa khô, và chuyển sang nguồn khác cho tưới tiêu như nước hồ, nước mưa trữ. Lấy mẫu nước phân tích để biết mức độ. Nếu cả khu vực đều có hiện tượng này, nên báo chính quyền xã để có biện pháp chung.
Có nên san phẳng cồn cát để xây dựng không?
San phẳng cồn cát làm mất lớp che chắn tự nhiên, tăng cát bay, giảm lượng nước mưa ngấm xuống tầng nước ngọt và có thể làm bờ biển dễ xói lở hơn. Việc san gạt, xây dựng ven biển còn phải tuân thủ quy hoạch và quy định về hành lang bờ biển, rừng phòng hộ.
Đất cát bạc màu có cải tạo được không?
Cải tạo được ở mức độ nhất định nếu kiên trì bổ sung chất hữu cơ, che phủ mặt đất, trồng cây họ đậu, hàng rào chắn gió và tưới hợp lý. Quá trình mất vài năm và phải duy trì đều. Cán bộ khuyến nông có thể tư vấn cách làm phù hợp với từng thửa đất.
Mùa nào cát bay mạnh nhất ở Hàm Thuận Nam?
Cát bay mạnh nhất trong mùa gió đông bắc, khoảng từ tháng 11 tới tháng 3, khi gió thổi mạnh và đều, mặt cát khô ráo. Những ngày gió lớn, người đi đường ven biển nên đeo kính, khẩu trang và chạy xe chậm ở những đoạn có cát phủ mặt đường.