Mùa khô ở vùng Hàm Thuận thường kéo dài khoảng sáu tháng, từ tháng 11 tới tháng 4 năm sau, và những năm mưa ít còn dài hơn. Nắng nhiều, gió đông bắc thổi khô, đất cát giữ nước kém, sông suối ngắn nên nước mặt cạn nhanh. Đó là lý do thiếu nước, cả nước tưới lẫn nước sinh hoạt, là nỗi lo lặp lại hằng năm của người dân, nhất là ở những vùng nằm ngoài khu tưới của các hồ chứa.
Thiếu nước ở đây không phải chuyện bất thường mà là một phần của nhịp sống. Người Hàm Thuận đã quen tính toán nước từ đầu mùa: đào ao, khoan giếng, trữ nước mưa, đăng ký lịch tưới, chọn cây trồng chịu hạn. Điều thay đổi trong những năm gần đây là mùa khô thất thường hơn và nhu cầu nước tăng theo diện tích canh tác.
Bài này giải thích vì sao vùng này thiếu nước, các nguồn nước người dân đang dùng, những cách giữ và tiết kiệm nước hiệu quả, và những điều người mới về sống cần chuẩn bị.
Vì sao Hàm Thuận thiếu nước mỗi mùa khô
Có bốn yếu tố cộng lại. Thứ nhất là khí hậu: Hàm Thuận nằm trong dải khô hạn của Nam Trung Bộ, lượng mưa năm thấp, lại dồn gần hết vào nửa năm mùa mưa. Thứ hai là bốc hơi: nắng nhiều và gió khô làm nước trên mặt đất, trong ao hồ và trong đất bay hơi rất nhanh. Thứ ba là đất: đất cát, đất xám giữ nước kém, nước mưa thấm sâu xuống hoặc chảy tràn đi thay vì ở lại tầng rễ cây.
Thứ tư là sông ngòi: sông ở đây ngắn và dốc, nước mùa mưa chảy ra biển rất nhanh, mùa khô gần như không còn dòng chảy đáng kể nếu không có hồ chứa. Nước mùa mưa vì vậy phải được "bắt giữ" bằng hồ, ao, đập dâng, nếu không thì sẽ trôi đi hết.
Thêm vào đó là yếu tố con người: diện tích cây trồng cần tưới, đặc biệt là thanh long, đã mở rộng rất nhiều trong vài chục năm, kéo theo nhu cầu nước mùa khô tăng mạnh, trong khi nguồn nước tự nhiên không tăng theo. Khai thác nước ngầm nhiều ở một số vùng làm mực nước giếng hạ thấp dần qua các năm.
Các nguồn nước người dân Hàm Thuận đang dùng
Mỗi hộ thường kết hợp vài nguồn khác nhau tuỳ vị trí. Bảng dưới so sánh ưu, nhược điểm chung.
| Nguồn nước | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|
| Kênh tưới từ hồ chứa | Ổn định trong mùa khô nếu hồ đủ nước, chi phí bơm thấp | Chỉ có trong khu tưới; năm hạn phải chia lịch, luân phiên |
| Giếng đào, giếng khoan | Chủ động, có ở hầu hết các hộ | Mực nước hạ cuối mùa khô; gần biển dễ lợ; khoan sâu tốn kém |
| Ao, hồ nhỏ trữ nước mưa | Dùng được nước mưa miễn phí, bổ sung cho giếng | Tốn diện tích đất, bốc hơi mạnh, cần lót đáy ở đất cát |
| Nước máy tập trung | An toàn cho ăn uống, không phụ thuộc giếng | Chưa phủ hết các vùng xa; mùa khô có nơi áp lực yếu |
| Bồn, lu hứng nước mưa | Rẻ, sạch nếu giữ đúng cách | Dung tích nhỏ, chỉ đủ cho sinh hoạt một thời gian |
Điểm mấu chốt là không phụ thuộc vào một nguồn duy nhất. Hộ nào có cả kênh tưới, giếng và ao trữ thường vượt qua năm hạn nhẹ nhàng hơn hẳn hộ chỉ có một giếng khoan.
Giữ nước: những cách đã được người dân chứng minh
Ao trữ nước mưa có lót đáy. Ở đất cát, ao đào xong nước sẽ thấm hết nếu không lót. Nhiều hộ lót bạt nhựa chuyên dụng hoặc nện đất sét dưới đáy và thành ao để giữ nước. Ao nên có lối thoát tràn khi mưa lớn và rào chắn an toàn cho trẻ em.
Đắp bờ, giữ nước tại chỗ. Trên vùng đồi, làm bờ đất theo đường đồng mức, đào rãnh ngang dốc giúp nước mưa ngấm xuống thay vì chảy tràn. Nước ngấm vào đất là nước được "gửi ngân hàng" cho giếng và cây trong mùa khô.
Trữ nước mưa từ mái nhà. Mái tôn, mái ngói là diện tích hứng nước sẵn có. Máng xối dẫn nước vào bồn, lu có nắp đậy kín vừa cung cấp nước cho tưới rau, rửa dọn, vừa giảm áp lực lên giếng. Bỏ đi nước của trận mưa đầu mùa vì nó cuốn theo bụi bẩn tích tụ trên mái.
Giữ rừng và cây xanh quanh nguồn nước. Bàu nước ven biển, suối đầu nguồn, ao làng đều giữ nước lâu hơn khi có cây che bóng xung quanh. Phá cây quanh nguồn nước là làm nó cạn nhanh hơn.
Dùng nước tiết kiệm trong mùa khô
Giữ được nước rồi thì dùng sao cho đủ tới khi mưa về. Những cách phổ biến ở vùng Hàm Thuận:
- Tưới nhỏ giọt, tưới phun quanh gốc thay cho tưới tràn, đưa nước đúng vùng rễ; tiết kiệm nước đáng kể trên đất cát.
- Tưới vào sáng sớm hoặc chiều muộn, tránh giờ trưa nắng gắt, gió mạnh làm bay hơi phần lớn nước.
- Phủ gốc bằng rơm, cỏ khô, lá cây để giảm bốc hơi mặt đất.
- Kiểm tra rò rỉ đường ống, van, béc tưới đầu mùa khô; một chỗ rò nhỏ chạy cả mùa là lượng nước không nhỏ.
- Ưu tiên nước sạch cho ăn uống, dùng nước giếng, nước ao cho tưới, rửa dọn; nước rửa rau, vo gạo dùng lại tưới cây.
- Đăng ký và theo đúng lịch tưới trong khu tưới của hồ chứa, để nước được chia công bằng giữa đầu kênh và cuối kênh.
Những biện pháp này nghe đơn giản, nhưng khác biệt giữa hộ làm đều và hộ không làm có thể là khác biệt giữa vườn còn xanh và vườn khô héo vào tháng 4 của một năm hạn.
Năm hạn nặng: chuyện gì xảy ra
Những năm mùa mưa đến muộn hoặc mưa ít, mùa khô kéo dài thêm vài tuần đã đủ tạo ra chuỗi hệ quả. Giếng ở vùng cát và vùng đồi cạn sớm, nhiều hộ phải khoan sâu thêm hoặc mua nước. Hồ chứa xuống thấp, đơn vị thuỷ lợi phải giảm lượng cấp, chia lịch luân phiên, ưu tiên nước sinh hoạt. Cây trồng thiếu nước giảm năng suất, có vườn phải bỏ bớt diện tích.
Trong những đợt như vậy, chính quyền địa phương thường có thông báo về tình hình nguồn nước, lịch cấp nước và các biện pháp hỗ trợ như chở nước sinh hoạt tới vùng khó khăn. Người dân nên theo dõi thông báo của xã, của đơn vị cấp nước và đơn vị thuỷ lợi để chủ động, thay vì chờ tới khi giếng cạn hẳn mới tìm cách.
Hạn hán cũng làm tăng nguy cơ cháy rừng, cháy vườn, và trong những vùng gần biển có thể làm nước ngầm nhiễm mặn khi bơm hút quá mức. Đó là lý do mùa khô ở Hàm Thuận không chỉ là chuyện tưới cây mà là chuyện của cả cộng đồng.
Chuẩn bị cho mùa khô khi mới về sống ở Hàm Thuận
Nếu bạn mới mua nhà, thuê nhà hay bắt đầu làm vườn ở đây, vài bước nên làm trước khi mùa khô tới:
- Hỏi hàng xóm lâu năm xem giếng ở khu này thường cạn vào tháng nào, nước có bị lợ, có mùi phèn không.
- Tìm hiểu nhà mình có nằm trong khu vực có nước máy tập trung không; nếu có, đăng ký đấu nối với đơn vị cấp nước.
- Kiểm tra giếng: độ sâu, máy bơm, chất lượng nước; xét nghiệm nước nếu dùng để ăn uống.
- Lắp bồn chứa đủ dùng vài ngày, có nắp kín, đặt nơi râm mát.
- Nếu làm vườn, hỏi về khu tưới của hồ chứa và cách đăng ký lịch tưới; tính tới phương án ao trữ hoặc tưới tiết kiệm.
- Ghi lại số liên hệ của đơn vị cấp nước và chính quyền xã từ thông báo chính thức để hỏi khi cần.
Chuẩn bị trước vài tuần giúp bạn tránh cảnh phải mua nước giá cao giữa đợt hạn hoặc phải xử lý giếng gấp khi thợ khoan đang kín lịch.
Thiếu nước và sức khoẻ, vệ sinh trong gia đình
Mùa khô thiếu nước không chỉ ảnh hưởng tới cây trồng mà tới sức khoẻ cả nhà. Khi nước khan, người ta có xu hướng trữ nước nhiều ngày trong lu, thùng, can nhựa. Nếu không đậy kín, những vật chứa này trở thành nơi muỗi đẻ trứng; nếu không rửa định kỳ, cặn bẩn và vi khuẩn tích tụ. Ngành y tế ở các vùng nắng nóng thường khuyến cáo đậy kín mọi vật chứa nước, súc rửa lu, bồn định kỳ và thả cá ăn lăng quăng vào những bể lớn.
Nước giếng cuối mùa khô, khi mực nước xuống thấp, có thể đục hơn, nhiều cặn, có mùi phèn hoặc vị lợ. Dùng nước này cho ăn uống mà không xử lý dễ gây bệnh đường ruột, nhất là ở trẻ nhỏ và người già. Bộ lọc gia đình, đun sôi nước uống và rửa tay bằng xà phòng là những biện pháp đơn giản nhưng giảm đáng kể rủi ro.
Nắng nóng kéo dài cộng thiếu nước còn làm người lao động ngoài trời dễ mất nước, say nắng. Mỗi gia đình nên để riêng một nguồn nước uống sạch, đủ dùng, không chia sẻ với nước tưới, và nhắc người làm vườn mang theo nước khi ra đồng. Khi có người sốt cao, tiêu chảy kéo dài hay có dấu hiệu say nắng nặng, cần đưa tới cơ sở y tế gần nhất thay vì tự xử lý ở nhà.
Hướng đi lâu dài cho một vùng đất khát nước
Các báo cáo về tài nguyên nước của tỉnh Bình Thuận cũ nhiều năm đều nhắc tới cùng một hướng: tăng khả năng trữ nước mùa mưa bằng hồ chứa và công trình chuyển nước giữa các lưu vực, giảm thất thoát trên kênh mương, mở rộng tưới tiết kiệm và kiểm soát khai thác nước ngầm. Sau sáp nhập, các định hướng ấy được đặt trong quy hoạch chung của tỉnh Lâm Đồng mới; người dân quan tâm có thể theo dõi qua thông tin công khai của cơ quan quản lý.
Ở quy mô từng hộ, hướng đi lâu dài là chọn cây trồng và cách canh tác hợp với lượng nước mình thật sự có, thay vì mở rộng diện tích rồi mới tìm nước. Một vườn nhỏ hơn mà đủ nước thường cho thu nhập ổn định hơn một vườn lớn mà mùa nào cũng lo.
Thiếu nước không biến mất khỏi Hàm Thuận, nhưng cách người dân và chính quyền ứng phó đã thay đổi từ chỗ chịu đựng sang chủ động trữ và điều tiết. Hiểu nhịp mùa khô là bước đầu tiên để sống thoải mái ở vùng đất nắng gió này.
Câu hỏi thường gặp
Vùng nào ở Hàm Thuận thiếu nước nhiều nhất?
Thường là những vùng nằm ngoài khu tưới của các hồ chứa, vùng đồi cao xa nguồn nước và một số vùng cát ven biển nơi giếng dễ lợ. Tình hình cụ thể thay đổi theo năm và theo công trình thuỷ lợi mới, nên hỏi chính quyền xã và người dân tại chỗ là chính xác nhất.
Có nên khoan giếng thật sâu để có nhiều nước không?
Khoan sâu có thể gặp tầng nước tốt hơn nhưng tốn kém và không phải lúc nào cũng có nước nhiều. Khai thác nước ngầm cũng có quy định của nhà nước về cấp phép theo quy mô. Nên hỏi người có kinh nghiệm địa chất ở vùng đó và tìm hiểu quy định trước khi khoan.
Nước giếng ở vùng cát ven biển có uống được không?
Có thể dùng được nếu nước ngọt và đạt tiêu chuẩn, nhưng vùng gần biển dễ bị lợ, vùng gần đồng ruộng có thể nhiễm phân bón, vi sinh. Nên xét nghiệm nước ở cơ sở có chức năng và đun sôi hoặc lọc phù hợp trước khi uống.
Mùa khô có cấm tưới không?
Thường không có lệnh cấm chung, nhưng trong năm hạn nặng, đơn vị thuỷ lợi có thể giảm lượng cấp, chia lịch luân phiên và ưu tiên nước sinh hoạt. Chính quyền địa phương cũng có thể khuyến cáo hạn chế mở rộng diện tích tưới. Theo dõi thông báo của xã và đơn vị thuỷ lợi để biết.
Ao trữ nước ở đất cát có bị thấm hết không?
Nếu không lót đáy, ao ở đất cát thấm rất nhanh. Nhiều hộ lót bạt nhựa chuyên dụng hoặc nện đất sét để giữ nước. Ao cũng cần che bớt nắng, giữ cây quanh bờ để giảm bốc hơi, và rào chắn an toàn vì ao sâu nguy hiểm với trẻ nhỏ.
Mưa đầu mùa có giải quyết ngay chuyện thiếu nước không?
Không hẳn. Vài trận mưa đầu mùa chủ yếu làm ẩm mặt đất, phải sau nhiều trận mưa lớn nước mới ngấm đủ xuống tầng giếng và chảy về hồ. Vì vậy giếng và hồ thường hồi phục chậm vài tuần sau khi vào mùa mưa.