Thanh long từ vườn Hàm Thuận đi qua ba chặng: từ vườn ra cơ sở thu mua bằng xe máy, xe ba gác, xe tải nhỏ trên đường nội đồng và đường liên xã; từ cơ sở thu mua đi các chợ đầu mối, siêu thị, cửa khẩu bằng xe tải lớn, xe thùng lạnh qua quốc lộ 1 và cao tốc; và những thùng hàng lẻ gửi người thân, khách quen qua nhà xe, dịch vụ chuyển phát, tàu hoả.
Mỗi chặng có cái khó riêng. Chặng đầu là chuyện xe máy chở chồng sọt nặng trên đường đất. Chặng giữa là chuyện giữ trái tươi trên quãng đường dài và tuân thủ tải trọng. Chặng cuối là chuyện đóng gói sao cho thùng thanh long tới nơi không dập, không thối.
Bài này viết cho người làm vườn, người chạy xe chở hàng và người gửi thanh long đi xa. Không có cước vận chuyển hay tên nhà xe, vì cước thay đổi theo mùa, theo quãng đường và theo thoả thuận; kỹ thuật trồng và chuyện giá cả thuộc các mục khác của trang.
Chặng đầu: từ vườn ra điểm thu mua
Mùa thu hoạch, các con đường nội đồng ở Hàm Kiệm, Hàm Thuận Nam, Hàm Thạnh, vùng Ma Lâm, Hàm Liêm nhộn nhịp từ sáng sớm. Trái được cắt, xếp vào sọt nhựa, rồi chở ra cơ sở thu mua. Phương tiện phổ biến nhất là xe máy gắn giá chở hàng phía sau, chồng lên ba, bốn sọt, có khi cao quá đầu người lái. Vườn lớn dùng xe ba gác, xe công nông hay xe tải nhỏ chạy vào tận bờ ruộng.
Chở sọt bằng xe máy trên đường đất cát là việc nặng và dễ ngã. Hàng chất cao làm trọng tâm xe dồn ra sau, đầu xe nhẹ, khó lái khi qua vũng hay rãnh. Kinh nghiệm của người chở lâu năm: chất sọt nặng ở dưới, nhẹ ở trên, không chất cao quá mức giữ thăng bằng được; buộc dây chéo chắc chắn; chạy chậm, nhất là khi ra khỏi đường đất lên đường nhựa, lúc bánh xe đổi độ bám đột ngột.
Khi ra tới đường liên xã và quốc lộ, xe chở sọt trở thành mối lo cho người khác: hàng cồng kềnh che tầm nhìn phía sau, che đèn và biển số; rẽ trái vào cổng thu mua khi xe tải phía sau đang tới. Bật xi nhan sớm, tấp lề phải chờ vắng rồi mới băng ngang, và không chở hàng rộng quá hai bên xe là những việc nhỏ giúp tránh tai nạn.
Chọn xe cho từng loại chuyến
Xe máy và xe ba gác. Hợp cho quãng ngắn từ vườn ra điểm thu mua trong cùng xã. Không nên dùng để chở hàng nặng chạy xa trên quốc lộ, vừa nguy hiểm vừa dễ vi phạm quy định về chở hàng cồng kềnh.
Xe tải nhỏ. Dùng gom hàng từ nhiều vườn về cơ sở đóng gói, hoặc chở đi các chợ trong vùng như các chợ ở Phan Thiết. Xe nhỏ vào được đường liên xã hẹp, nhưng phải chú ý tải trọng cầu nhỏ, đường bê tông mỏng ở nông thôn.
Xe tải lớn, xe thùng kín. Chở hàng đã đóng thùng đi chợ đầu mối ở TP.HCM, các tỉnh phía Bắc. Thường chạy cao tốc để rút thời gian; cần thùng thông thoáng hoặc có quạt nếu không phải xe lạnh.
Xe thùng lạnh, container lạnh. Dùng cho hàng đi siêu thị, hàng xuất khẩu, hàng cần giữ tươi lâu. Trái phải được làm mát trước khi xếp lên xe để tránh đọng hơi nước, và nhiệt độ thùng phải giữ ổn định suốt hành trình.
Xếp và chằng buộc hàng trên xe tải: các bước cơ bản
Một chuyến hàng tốt bắt đầu từ cách xếp. Các bước dưới đây là nguyên lý chung, mỗi cơ sở có quy trình riêng:
- Kiểm tra sàn và thùng xe sạch, khô, không có vật sắc nhọn hay dầu mỡ có thể làm hỏng thùng carton.
- Xếp thùng nặng ở dưới, nhẹ ở trên, thẳng hàng theo chiều dọc để lực đè truyền xuống cạnh thùng chứ không đè lên giữa nắp thùng.
- Chừa khe thoáng giữa các khối hàng nếu xe không có hệ thống lạnh, để hơi nóng thoát ra; với xe lạnh, xếp theo hướng dẫn luồng gió lạnh của thùng xe.
- Chèn chặt khoảng trống bằng vật chèn để hàng không xô lệch khi phanh hay vào cua, nhất là khi đi đường đèo.
- Chằng dây hoặc dùng thanh chắn theo đúng điểm neo của thùng xe; với xe thùng hở, phủ bạt kín, buộc chắc để gió không lật bạt.
- Ghi phiếu hàng, số lượng, nơi nhận; chụp ảnh khối hàng trước khi đóng cửa thùng để làm bằng khi có tranh chấp.
Chở quá tải không chỉ vi phạm quy định mà còn làm hàng ở dưới bị đè dập, phanh kém, lốp nóng. Một chuyến chở quá tải bị dừng giữa đường còn tốn kém hơn chạy thêm một chuyến.
Giữ trái tươi trên đường dài: nắng, nóng và thời gian
Thanh long là trái cây chịu được vận chuyển khá tốt nếu được thu hoạch đúng độ chín và giữ mát, nhưng nhiệt độ cao và thời gian kéo dài làm trái mất nước, tai héo, vỏ mềm, dễ thối ở chỗ dập. Vùng Hàm Thuận nắng nóng gần như quanh năm, nên một xe hàng đỗ giữa nắng trưa vài giờ có thể làm hỏng cả lô.
Vì thế người làm nghề thường sắp xếp thu hoạch từ sáng sớm, đóng gói trong nhà mát, và cho xe lăn bánh vào chiều tối hoặc đêm để đi qua những giờ mát nhất. Từ khi có cao tốc, thời gian xe chạy từ Hàm Thuận về các chợ đầu mối ở TP.HCM ngắn đi, giúp hàng tươi hơn khi tới nơi. Hàng đi xa hơn, ra miền Bắc hay lên các cửa khẩu biên giới phía Bắc, cần xe lạnh hoặc ít nhất là xe thùng kín có thông gió, chạy liên tục, đổi tài xế.
Những điều nhỏ cũng có tác dụng: không để thùng hàng đứng chờ ngoài nắng ở bãi; không xếp thanh long chung với hàng có mùi hay hàng toả nhiệt; giảm số lần bốc xếp, vì mỗi lần bốc xếp là một lần thùng bị va đập.
Gửi thanh long lẻ cho người thân và khách quen: các cách thường dùng
Không phải ai cũng chở cả xe hàng. Rất nhiều người ở Hàm Thuận gửi vài thùng thanh long cho con cái ở thành phố, cho khách quen ở xa. So sánh các cách ở mức chung:
| Cách gửi | Hợp khi nào | Cần chú ý |
|---|---|---|
| Gửi theo xe khách | Gửi đi TP.HCM, Đà Lạt, các tỉnh có tuyến xe chạy qua | Hỏi nhà xe có nhận hàng trái cây không, nơi nhận ở đầu kia, người nhận phải ra lấy đúng giờ |
| Dịch vụ chuyển phát | Gửi tới địa chỉ nhà ở xa, khách lẻ | Đóng thùng chắc, khai đúng hàng dễ hỏng, hỏi thời gian giao dự kiến |
| Hàng hoá theo tàu hoả | Gửi đi các tỉnh dọc đường sắt | Hỏi ga có nhận, trả loại hàng này không; người nhận ra ga lấy |
| Nhờ xe hàng của cơ sở thu mua | Gửi kèm chuyến đi chợ đầu mối | Thoả thuận rõ, người nhận ra chợ lấy hàng |
| Người quen đi cùng chuyến | Gửi ít, đi gần | Cách đơn giản nhất nhưng phụ thuộc lịch người đi |
Dù gửi cách nào, hãy báo người nhận trước, gửi kèm thông tin số thùng, ghi tên, số điện thoại người nhận rõ ràng trên thùng và chụp ảnh thùng hàng khi giao cho bên vận chuyển.
Đóng thùng thanh long gửi đi xa sao cho khỏi dập
Một thùng thanh long tới nơi còn tươi đẹp phần lớn nhờ khâu đóng gói. Những điều người làm nghề hay dặn:
- Chọn trái: trái vừa chín tới, vỏ căng, tai còn xanh, không dập, không sâu; trái chín mọng chỉ hợp ăn ngay, không hợp gửi xa.
- Thùng: thùng carton cứng hoặc thùng xốp có đục lỗ thoáng; tránh thùng đã dùng nhiều lần bị mềm, ẩm.
- Lót và chèn: lót giấy ở đáy, giữa các lớp; quấn giấy từng trái nếu gửi quãng rất xa; chèn kín khoảng trống để trái không lăn.
- Không xếp quá chặt: trái ép vào nhau dễ dập, nhất là phần tai; để vừa khít, không nén.
- Ghi bên ngoài: hàng trái cây, dễ dập, không đè nặng, hướng đặt thùng; tên và số điện thoại người nhận.
- Gửi đúng lúc: đóng thùng rồi gửi ngay, không để thùng đứng chờ qua trưa nắng.
Nếu gửi cho khách mua, nên nói trước với khách về độ chín lúc gửi và cách bảo quản khi nhận, ví dụ để nơi thoáng mát và ăn trong vài ngày, để tránh hiểu lầm khi trái chín thêm trên đường.
Giấy tờ, tải trọng và quy định: những điều không nên xem nhẹ
Người chạy xe chở hàng chuyên nghiệp cần giấy phép lái xe đúng hạng, giấy đăng ký xe, giấy chứng nhận kiểm định còn hạn, bảo hiểm bắt buộc, và với hoạt động kinh doanh vận tải thì còn các giấy tờ theo quy định về kinh doanh vận tải. Quy định cụ thể thay đổi theo thời kỳ, nên hỏi cơ quan quản lý vận tải hoặc người làm dịch vụ giấy tờ uy tín trước khi đầu tư xe.
Tải trọng cho phép ghi trên giấy tờ xe; cầu, đường nông thôn còn có biển giới hạn tải trọng riêng. Đường bê tông liên xã, cầu nhỏ qua mương ở vùng Hàm Thuận nhiều nơi không chịu được xe tải nặng; chạy quá tải làm hỏng đường của chính xóm mình. Người thuê xe chở hàng cũng nên chọn xe phù hợp với đường vào vườn, đừng ép tài xế chở quá.
Với hàng đi xuất khẩu, khâu giấy tờ về mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, kiểm dịch thuộc về cơ sở đóng gói và doanh nghiệp xuất khẩu; người chạy xe cần mang đủ chứng từ đi kèm lô hàng theo yêu cầu của chủ hàng.
Mùa cao điểm: thanh long Tết và những đêm xe chạy không nghỉ
Những tuần trước Tết là lúc việc chở thanh long ở Hàm Thuận căng nhất. Thanh long được chăm để chín đúng dịp, thương lái các nơi về mua, cơ sở đóng gói làm cả đêm, xe tải xếp hàng chờ ăn hàng ở cổng. Trên quốc lộ 1 qua Hàm Kiệm, Hàm Minh, Thuận Nam và các đường liên xã, xe máy chở sọt, xe gom hàng chạy gần như liên tục, kể cả ban đêm dưới ánh đèn ruộng.
Cao điểm cũng là lúc dễ xảy ra sự cố: tài xế chạy nhiều chuyến liền mệt mỏi, xe chở cố thêm hàng, người chở sọt vội vàng rẽ ngang. Chủ vườn và chủ cơ sở thu mua nên sắp xếp lịch cắt trái, lịch xe hợp lý thay vì dồn tất cả vào vài ngày; tài xế cần ngủ đủ giữa các chuyến dài. Một chuyến hàng tới trễ vài giờ vẫn tốt hơn một vụ tai nạn giữa đường.
Câu hỏi thường gặp
Gửi thanh long từ Hàm Thuận lên TP.HCM bằng cách nào tiện nhất?
Phổ biến nhất là gửi theo xe khách tuyến Phan Thiết – TP.HCM hoặc qua dịch vụ chuyển phát. Gửi theo xe khách thường nhanh nhưng người nhận phải ra điểm nhận đúng giờ; chuyển phát giao tới nhà nhưng cần đóng thùng chắc. Hỏi rõ nhà xe hay đơn vị chuyển phát có nhận trái cây không trước khi gửi.
Thanh long gửi đi xa giữ được bao lâu?
Tuỳ độ chín lúc hái, cách đóng gói và nhiệt độ trên đường. Trái vừa chín tới, đóng thùng thoáng, đi trong vài ngày ở nơi mát thường vẫn ổn; để nắng nóng hay xếp quá chặt thì hỏng nhanh hơn. Gửi xa nên chọn trái chưa chín mọng và báo người nhận bảo quản nơi thoáng mát.
Chở sọt thanh long bằng xe máy cần lưu ý gì?
Không chất quá cao, sọt nặng xếp dưới, buộc dây chéo chắc, không để hàng che đèn và biển số, không chở rộng quá hai bên. Chạy chậm trên đường đất, cẩn thận khi chuyển lên đường nhựa, bật xi nhan sớm và tấp lề phải chờ vắng khi rẽ trái vào cổng thu mua.
Có cần xe lạnh để chở thanh long đi TP.HCM không?
Với quãng đường ngắn và thời gian chạy nhanh qua cao tốc, nhiều chuyến hàng đi chợ đầu mối dùng xe thùng kín có thông gió, chạy vào giờ mát. Hàng đi siêu thị, đi xa hơn hoặc hàng xuất khẩu thường cần xe lạnh và làm mát trái trước khi xếp lên xe.
Xe tải lớn có vào được đường nội đồng ở Hàm Thuận không?
Nhiều đường nội đồng hẹp, mặt bê tông mỏng, cầu nhỏ có giới hạn tải trọng nên xe tải lớn không vào được hoặc không nên vào. Thường xe nhỏ gom hàng từ vườn ra cơ sở thu mua ven quốc lộ, đường liên xã, rồi mới chuyển lên xe lớn.
Gửi thanh long theo tàu hoả có được không?
Ngành đường sắt có dịch vụ hàng hoá, hành lý ký gửi, nhưng không phải ga nào cũng nhận, trả mọi loại hàng và điều kiện thay đổi theo thời kỳ. Hỏi trực tiếp tại ga Mương Mán hoặc kênh chính thức của ngành đường sắt về việc nhận hàng trái cây, cách đóng gói và nơi nhận.