Hồ Hàm Thuận – Đa Mi: hồ trên sông La Ngà giữa vùng núi phía bắc Hàm Thuận

Hồ Hàm Thuận và hồ Đa Mi là hai hồ chứa nối tiếp nhau trên sông La Ngà, nằm ở vùng núi phía tây bắc của Hàm Thuận Bắc cũ, giáp ranh với vùng Di Linh, Bảo Lâm của Lâm Đồng cũ. Hồ Hàm Thuận ở phía trên, rộng và nhiều đảo; hồ Đa Mi ở phía dưới, nhỏ hơn. Cả hai hình thành khi người ta đắp đập ngăn sông La Ngà để làm thuỷ điện, đưa vào vận hành khoảng đầu những năm 2000.

Từ khi sáp nhập 7/2025, cả hai bờ của hồ, vốn thuộc hai tỉnh, nay nằm trọn trong tỉnh Lâm Đồng mới. Với người Hàm Thuận, vùng hồ là "mái nhà" của địa phương: nơi mát nhất, xanh nhất, nơi bắt nguồn của dòng nước và cũng là nơi cảnh quan thay đổi rõ nhất theo mùa.

Bài này tả hồ như một thực thể tự nhiên và cảnh quan: vị trí, cách hồ hình thành, mùa nước, rừng quanh hồ và những lưu ý khi tới đây. Phần thuỷ điện như một ngành kinh tế được viết ở mục kinh tế và năng lượng của trang.

Vị trí: nơi sông La Ngà rời cao nguyên

Sông La Ngà bắt nguồn từ vùng cao nguyên Di Linh – Bảo Lộc, chảy xuống theo hướng tây nam, qua vùng núi phía bắc Hàm Thuận Bắc cũ rồi tiếp tục về Tánh Linh, Đức Linh và nhập vào hệ thống sông Đồng Nai. Đoạn sông qua vùng Đa Mi là chỗ dòng nước rời rìa cao nguyên, đổ xuống những thung lũng hẹp và sâu. Độ chênh cao lớn trên quãng ngắn chính là lý do nơi đây được chọn làm thuỷ điện.

Hồ Hàm Thuận nằm phía trên, mặt nước trải ra giữa những dãy đồi, len vào các thung lũng nhánh thành nhiều cánh tay hồ. Nước từ hồ trên được dẫn qua đường hầm xuống nhà máy phía dưới, rồi đổ vào hồ Đa Mi, nơi có nhà máy thứ hai. Hai hồ vì vậy là một hệ thống bậc thang trên cùng một dòng sông.

Đường lên vùng hồ phổ biến nhất là theo quốc lộ 28 từ phía Phan Thiết qua các xã vùng núi rồi rẽ vào Đa Mi. Đây là đường đèo có đoạn dốc và quanh co, cảnh đẹp nhưng cần chạy chậm, nhất là mùa mưa. Càng lên gần hồ, không khí càng mát, rừng càng dày, và những khúc quanh bắt đầu hé ra mặt nước xanh giữa các thung lũng.

Hồ hình thành thế nào và vì sao có nhiều đảo

Trước khi có hồ, vùng này là thung lũng sông với đồi núi và rừng hai bên. Khi đập được đắp và nước dâng lên, các thung lũng thấp bị ngập, còn đỉnh những quả đồi cao hơn mực nước thì nổi lên thành đảo. Đó là lý do hồ Hàm Thuận có hình dạng rất khúc khuỷu, với hàng chục đảo lớn nhỏ phủ cây, chứ không phải một mặt nước tròn trịa như hồ tự nhiên.

Bờ hồ vì vậy rất dài so với diện tích mặt nước, có nhiều vịnh nhỏ kín gió. Một số vịnh nằm sâu giữa đồi, nước lặng, sáng sớm thường có sương phủ. Những hình ảnh hồ Hàm Thuận mà người ta hay chia sẻ, mặt nước phẳng lặng điểm những đảo xanh mờ trong sương, phần lớn được chụp ở các vịnh như thế vào buổi sáng mùa khô.

Việc tạo hồ cũng làm thay đổi đời sống trong vùng: một phần đất canh tác và nơi ở cũ bị ngập, người dân phải chuyển đến nơi mới. Đây là câu chuyện chung của hầu hết các hồ thuỷ điện lớn ở Việt Nam, và người dân lớn tuổi quanh Đa Mi vẫn còn nhớ con sông khi chưa có hồ.

Mặt hồ thay đổi theo mùa nước

Mực nước hồ thuỷ điện không cố định mà được điều tiết theo mùa và theo nhu cầu phát điện, đồng thời phụ thuộc lượng mưa đầu nguồn. Bảng dưới mô tả xu hướng thường thấy, không phải lịch vận hành của nhà máy.

Khi nhà máy xả lũ trong những đợt mưa lớn, mực nước và dòng chảy ở hạ du sông La Ngà có thể thay đổi nhanh. Người sống và đi lại ở vùng hạ du cần theo dõi thông báo xả lũ của chính quyền địa phương, không đứng, không tắm ở lòng sông khi có thông báo.

Rừng quanh hồ và vai trò giữ nước

Một cái hồ chứa chỉ bền khi rừng đầu nguồn quanh nó còn. Rừng trên các sườn đồi quanh hồ Hàm Thuận – Đa Mi giữ cho đất không trôi xuống lòng hồ, giữ nước mưa ngấm từ từ rồi nhả ra suối trong mùa khô. Khi rừng bị phá, đất bị cuốn theo mưa làm hồ nhanh bồi lắng, nước đục hơn và dòng chảy mùa khô yếu đi.

Quanh vùng hồ có cả rừng tự nhiên lẫn rừng trồng, xen với nương rẫy và vườn cây của người dân. Nhiều diện tích là rừng phòng hộ đầu nguồn, chịu quy định quản lý riêng về khai thác và sử dụng đất. Người mua đất, làm vườn hay làm du lịch quanh hồ cần tìm hiểu kỹ thửa đất có thuộc rừng phòng hộ, đất lâm nghiệp hay hành lang bảo vệ hồ chứa không, trước khi đầu tư bất cứ thứ gì.

Mùa khô là mùa nguy cơ cháy rừng cao nhất quanh hồ. Lá khô dày dưới tán, gió khô và nắng gắt khiến một đốm lửa nhỏ từ việc đốt rẫy hay tàn thuốc có thể lan nhanh. Người đến chơi tuyệt đối không đốt lửa trại ở nơi không cho phép và mang rác về.

Rừng quanh hồ còn là nơi sống của nhiều loài chim, thú nhỏ, bò sát và côn trùng. Sáng sớm ven các vịnh vắng có thể nghe tiếng chim rừng, thấy chim nước kiếm mồi trên dải bờ thấp. Người đến chơi nên giữ yên lặng ở những chỗ này, không bẫy bắt, không mua bán động vật rừng, và không thả các loài cá, ốc lạ xuống hồ vì có thể làm xáo trộn hệ sinh thái vốn đã thay đổi nhiều từ khi có hồ chứa.

Hồ và khí hậu nhỏ của vùng Đa Mi

Mát hơn và ẩm hơn xung quanh. Mặt nước rộng làm điều hoà nhiệt độ quanh hồ: ban ngày bớt nóng, ban đêm bớt lạnh, độ ẩm cao hơn vùng đồi khô. Kết hợp với độ cao của rìa cao nguyên, vùng hồ có khí hậu dễ chịu hơn hẳn đồng bằng Hàm Thuận, nhất là những tháng cuối mùa khô.

Sương sớm dày. Những buổi sáng trời quang, không gió, hơi nước từ mặt hồ gặp không khí lạnh ban đêm tạo thành lớp sương phủ thấp trên mặt nước và luồn vào các thung lũng. Sương thường tan khi nắng lên, vào khoảng giữa buổi sáng. Đi xe sớm trên các đoạn đường ven hồ nên bật đèn và chạy chậm.

Giông trên mặt hồ đến nhanh. Mùa mưa, mây giông có thể hình thành rất nhanh trên vùng núi quanh hồ vào buổi chiều. Mặt hồ trống là nơi nguy hiểm khi có sét và gió giật, ai đang ở trên thuyền hay ở bờ trống cần vào nơi trú ẩn ngay khi thấy mây đen, nghe sấm.

Gió hồ làm sóng bất ngờ. Hồ lớn có thể nổi sóng khi gió mạnh thổi dọc mặt nước dài. Thuyền nhỏ, ghe chở người qua lại các đảo cần có áo phao và không chở quá số người cho phép.

An toàn khi đến vùng hồ

Hồ thuỷ điện khác hồ bơi và bãi tắm: đáy hồ là thung lũng cũ, có chỗ sâu đột ngột, có gốc cây, đá ngầm, nước lạnh dưới sâu. Vài điều nên nhớ:

• Không tắm, không bơi ở hồ chứa, đặc biệt gần khu vực đập, cửa nhận nước và nơi có biển cấm.
• Trẻ em luôn có người lớn trông ở sát bên khi đi chơi ven hồ; không để trẻ chơi ở dải bùn lộ ra cuối mùa khô.
• Đi thuyền phải mặc áo phao, không đi khi trời giông hoặc khi đã uống rượu bia.
• Không đi vào khu vực công trình thuỷ điện khi không được phép; khu vực đập và nhà máy có quy định bảo vệ riêng.
• Mùa mưa, tránh đi đường đèo và đường đất ven hồ vào ban đêm; sau mưa lớn cẩn thận đá lăn, sạt taluy.
• Không đốt lửa, không xả rác, không bẻ cây trong rừng phòng hộ quanh hồ.

Những điểm ngắm cảnh, lưu trú quanh hồ thay đổi theo từng năm. Phần gợi ý điểm đến cụ thể được viết ở mục điểm đến của trang; bài này chỉ dừng ở hồ như một phần thiên nhiên của Hàm Thuận.

Hồ và các vùng phía dưới: một dòng nước, nhiều nơi dùng chung

Nước từ hồ Hàm Thuận – Đa Mi không chỉ quay tua bin. Sau khi qua nhà máy, nước tiếp tục chảy xuống sông La Ngà về Tánh Linh, Đức Linh, và một phần được các công trình thuỷ lợi phía dưới lấy để tưới. Vì vậy cách điều tiết hồ trong mùa khô, giữ lại bao nhiêu, xả bao nhiêu, ảnh hưởng tới nhiều địa phương ở hạ du, không chỉ riêng vùng Hàm Thuận.

Những năm hạn nặng, chuyện chia sẻ nước giữa phát điện, tưới tiêu và sinh hoạt trở thành mối quan tâm chung. Cơ quan quản lý thường ban hành quy trình vận hành liên hồ chứa cho các lưu vực lớn, trong đó có lưu vực sông Đồng Nai mà La Ngà là một nhánh, để cân đối các nhu cầu. Người dân không cần nắm chi tiết kỹ thuật, nhưng biết rằng hồ trên núi gắn với đồng ruộng phía dưới sẽ giúp hiểu vì sao mỗi mùa khô, tin tức về mực nước hồ luôn được theo dõi sát.

Với người Hàm Thuận, hồ còn là lời nhắc rằng vùng đất của mình nằm trên ranh giới giữa hai lưu vực: phía bắc chảy về Đồng Nai, phía nam chảy ra biển. Nước ở đầu nguồn quý, và giữ được rừng quanh hồ là giữ nguồn nước cho cả những vùng mình chưa từng đặt chân tới.

Câu hỏi thường gặp

Hồ Hàm Thuận – Đa Mi thuộc xã nào sau sáp nhập?

Vùng hồ nằm ở phía tây bắc Hàm Thuận Bắc cũ, quanh xã Đa Mi cũ, nay thuộc xã La Dạ mới của tỉnh Lâm Đồng, và giáp các xã thuộc vùng Lâm Đồng cũ ở bờ bên kia. Ranh giới chi tiết từng phần mặt hồ nên tra theo bản đồ hành chính hiện hành.

Hồ Hàm Thuận và hồ Đa Mi có phải là một không?

Không phải, đó là hai hồ nối tiếp nhau trên sông La Ngà. Hồ Hàm Thuận nằm phía trên, rộng và nhiều đảo hơn; hồ Đa Mi nằm phía dưới, nhận nước sau nhà máy thứ nhất. Người ta thường gọi chung là cụm hồ Hàm Thuận – Đa Mi vì chúng là một hệ thống bậc thang.

Có được tắm ở hồ Hàm Thuận không?

Không nên. Đây là hồ chứa thuỷ điện, đáy là thung lũng cũ với nhiều chỗ sâu đột ngột, gốc cây và nước lạnh dưới sâu; gần đập và cửa nhận nước còn có dòng hút. Nhiều khu vực có biển cấm tắm. Ngắm cảnh, chụp ảnh từ bờ và đi thuyền có áo phao là cách an toàn.

Mùa nào hồ đẹp nhất?

Nhiều người thích những tháng đầu mùa khô, khi trời trong, sáng sớm có sương và hồ còn nhiều nước. Cuối mùa khô mực nước thấp, lòng hồ lộ dải đất nên cảnh khác đi. Mùa mưa thì cây cối xanh nhưng đường đèo trơn và chiều hay có giông.

Vì sao mực nước hồ lên xuống nhiều trong năm?

Vì hồ được điều tiết để phát điện và cấp nước cho hạ du: mùa mưa tích nước, mùa khô xả dần. Lượng mưa đầu nguồn mỗi năm cũng khác nhau. Những năm hạn, mực nước cuối mùa khô xuống thấp hơn bình thường, để lộ nhiều diện tích lòng hồ.

Mua đất ven hồ cần lưu ý gì?

Nên kiểm tra thửa đất có thuộc rừng phòng hộ, đất lâm nghiệp, hành lang bảo vệ hồ chứa hay khu vực công trình thuỷ điện không, vì các loại đất này có quy định hạn chế xây dựng và sử dụng. Cách chắc chắn là hỏi cơ quan quản lý đất đai cấp xã và xem quy hoạch hiện hành.