Thanh long đã gắn với Hàm Thuận hàng chục năm, nhưng phía sau những ruộng sáng đèn là con người: nhà vườn thức canh điện, thợ cắt trái làm từ tờ mờ sáng, phụ nữ phân loại, đóng gói trong vựa, và những người làm thuê theo vụ đến từ nơi khác. Đời sống của họ đi theo nhịp đèn, nhịp giá và nhịp mùa.
Bài này viết về người làm thanh long ở góc con người — công việc trong ngày, sức khoẻ và an toàn, thu nhập, quan hệ giữa chủ vườn, thợ và thương lái, những thay đổi trong thế hệ trẻ. Phần kỹ thuật trồng, chong đèn, chỉ dẫn địa lý thanh long Bình Thuận được viết ở mục thanh long và nông sản; phần kinh tế chuỗi thanh long ở mục kinh tế.
Một ngày của nhà vườn mùa chong đèn
Những tháng chong đèn, nhà vườn thường bật đèn từ chập tối đến khuya hoặc đến sáng tuỳ cách làm. Việc đầu tiên mỗi tối là kiểm tra hệ thống điện: bóng cháy, dây đứt, cầu dao nhảy. Mỗi trụ thanh long có một hoặc vài bóng, ruộng lớn có hàng nghìn bóng, chỉ một đoạn dây chập là cả khu tối. Nhiều chủ vườn đi một vòng vườn lúc nửa đêm, mang đèn pin và kìm điện.
Ban ngày là lúc tỉa cành, bón phân, tưới nước, phun thuốc theo lịch. Trong mùa khô, nước là nỗi lo lớn nhất: giếng khoan cạn, kênh mương từ hồ chứa chia theo lịch, nhiều nhà phải tưới vào ban đêm khi điện ổn định và trời mát. Đến mùa ra hoa, có nhà phải thụ phấn, bao trái, theo dõi sâu bệnh từng ngày.
Nhịp này khiến nhà vườn thiếu ngủ kéo dài. Người địa phương hay nói đùa rằng dân thanh long ngủ theo đèn: tắt đèn mới ngủ được. Những tháng không chong đèn là lúc nghỉ ngơi, sửa nhà, làm đám tiệc, đi thăm họ hàng.
Mùa cắt trái: thợ, vựa và thương lái
Khi trái chín, việc cắt trái bắt đầu từ sáng sớm để tránh nắng làm trái mất nước. Thợ cắt dùng kéo chuyên dụng, cắt sát cuống, xếp nhẹ vào sọt, tránh trầy vỏ. Nhà vườn nhỏ cắt bằng sức nhà, vườn lớn thuê thợ theo ngày hoặc theo khối lượng. Thợ giỏi là người cắt nhanh mà chọn đúng trái đạt chuẩn, không cắt non, không làm gãy tai trái.
Từ vườn, trái được chở về vựa — cơ sở thu mua, phân loại, đóng gói. Vựa là nơi tập trung nhiều lao động nữ: phân loại theo cỡ và hình dáng, lau trái, dán tem, bọc giấy, xếp thùng. Mùa cao điểm, vựa làm đến khuya, có nơi làm thâu đêm để kịp chuyến xe đi chợ đầu mối hay cửa khẩu. Nhiều vựa lớn đặt dọc các trục đường chính qua Hàm Thuận Bắc, Hàm Thuận Nam cũ.
Thương lái là mắt xích nối nhà vườn với vựa và thị trường. Quan hệ giữa nhà vườn và thương lái dựa nhiều vào chữ tín: thoả thuận giá, ngày cắt, chuẩn trái bằng lời. Khi giá biến động mạnh, quan hệ này dễ căng — có lúc thương lái bỏ cọc, có lúc nhà vườn bán cho người khác trả cao hơn. Ai làm lâu năm đều có vài thương lái quen, giữ quan hệ qua nhiều vụ.
Lao động thời vụ: ai đến, làm gì, ở đâu
Từ vùng núi trong vùng. Thanh niên, phụ nữ ở các xã vùng núi như La Dạ, Đông Giang, vùng Hàm Cần cũ xuống làm thuê theo ngày, sáng đi chiều về hoặc ở lại vài tuần trong mùa cao điểm.
Từ các tỉnh khác. Một số người từ các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên vào làm theo vụ, ở trọ gần vựa hoặc ở ngay trong lán của chủ vườn. Họ đến theo người quen giới thiệu, ít khi qua hợp đồng giấy.
Người địa phương làm thêm. Học sinh, sinh viên nghỉ hè, người làng chài những tháng biển động, người lớn tuổi còn sức cũng tham gia cắt trái, đóng gói để có thêm thu nhập.
Chỗ ở và điều kiện. Điều kiện ở trọ, ăn uống của lao động thời vụ khác nhau nhiều giữa các nơi. Người đi làm nên hỏi rõ trước: chỗ ở, giờ làm, cách tính công, ai chịu trách nhiệm khi tai nạn.
Quan hệ với chủ. Nhiều chủ vườn giữ thợ quen nhiều năm, coi như người nhà, có khi giữ lại ăn Tết. Nhưng cũng có những trường hợp tranh chấp tiền công khi giá rớt. Thoả thuận rõ ràng từ đầu, có người làm chứng, giúp hai bên tránh rắc rối.
Phụ nữ trong nghề thanh long
Nếu đàn ông thường gánh phần việc nặng ngoài vườn như dựng trụ, kéo điện, phun thuốc, thì phụ nữ có mặt ở hầu hết các khâu còn lại: tỉa cành, bao trái, cắt trái, và gần như chiếm trọn công việc trong vựa. Nhiều phụ nữ vừa làm vườn nhà, vừa đi làm thuê ở vựa vào mùa cao điểm, vừa lo con cái, cơm nước.
Công việc ở vựa đòi hỏi ngồi lâu, tay làm liên tục, làm đến khuya, nên đau lưng, mỏi tay là chuyện phổ biến. Trẻ nhỏ đôi khi theo mẹ đến vựa, ngủ trên thùng giấy trong lúc mẹ đóng hàng — một hình ảnh quen thuộc ở các vùng thanh long trong mùa Tết. Một số địa phương và tổ chức đoàn thể có các chương trình hỗ trợ phụ nữ nông thôn về sức khoẻ, kỹ năng, tiếp cận vốn; người có nhu cầu có thể hỏi hội phụ nữ xã.
Sức khoẻ và an toàn trong nghề thanh long
Công việc trong vườn thanh long có những rủi ro người ngoài ít nghĩ đến. Đây là những điều người làm vườn, thợ thời vụ và cả người mới vào nghề nên biết, ở mức nguyên lý:
- An toàn điện: hệ thống đèn trải khắp ruộng, dây điện chạy sát đất ẩm, tai nạn điện giật là rủi ro thật. Hệ thống phải do thợ điện có chuyên môn lắp, có thiết bị chống giật, kiểm tra định kỳ; không tự đấu nối khi trời mưa, không đi chân trần trong vườn khi đèn đang bật.
- Thuốc bảo vệ thực vật: phun phải có đồ bảo hộ (khẩu trang, găng tay, áo dài tay), tuân thủ hướng dẫn trên bao bì và thời gian cách ly; không ăn uống khi phun; cất thuốc xa tầm tay trẻ em. Hỏi cán bộ khuyến nông xã khi không chắc.
- Gai và trầy xước: cây thanh long có gai, trụ bê tông cứng; mang găng, áo dài tay khi cắt trái, sát trùng vết thương ngay.
- Nắng nóng và thiếu ngủ: làm việc dưới nắng gay gắt mùa khô, cộng với thức đêm canh đèn, dễ kiệt sức. Uống đủ nước, nghỉ trưa, chia ca làm.
- Giao thông: xe máy chở hàng nặng, đi sớm, về khuya trên quốc lộ và đường liên xã là rủi ro lớn; chằng hàng chắc, đèn xe đủ sáng.
- Có dấu hiệu ngộ độc, điện giật, chấn thương: đưa ngay đến trạm y tế hoặc cơ sở y tế gần nhất, không tự chữa.
Thu nhập bấp bênh và những năm giải cứu
Thanh long mang lại cho nhiều gia đình Hàm Thuận nhà cửa khang trang, con cái học hành. Nhưng thu nhập từ thanh long biến động mạnh: phụ thuộc giá thu mua, thời tiết, chi phí điện, phân thuốc và đầu ra xuất khẩu. Những năm thị trường ổn định, nông dân yên tâm đầu tư; những năm đầu ra bị ách tắc, trái chín rụng trên cây, nhiều nơi phải kêu gọi giải cứu.
Những biến động ấy để lại dấu trên đời sống: có nhà vay nợ để chong đèn rồi mất mùa giá, có nhà chặt bớt thanh long chuyển sang cây khác, có người bỏ vườn đi làm công nhân ở thành phố. Ngược lại, cũng có những nhà vườn chuyển sang làm theo tiêu chuẩn an toàn, liên kết với hợp tác xã, doanh nghiệp, để bớt phụ thuộc vào thương lái và giá chợ.
Trang này không nêu giá thanh long hay mức thu nhập, vì biến động theo tuần và theo vùng. Người tìm hiểu nghề nên hỏi trực tiếp nhà vườn, hợp tác xã, cán bộ nông nghiệp xã, và nghe nhiều người trước khi kết luận.
Thế hệ trẻ và người làm vườn kiểu mới
Con cái các gia đình làm thanh long phần đông đã đi học xa, nhiều người không muốn quay về vườn vì việc nặng, thiếu ngủ, thu nhập bấp bênh. Ở nhiều nhà, người đứng vườn chính là cha mẹ đã ngoài năm mươi, sáu mươi tuổi, thuê thêm người khi cần.
Nhưng cũng có một nhóm người trẻ quay về với cách làm khác: áp dụng hẹn giờ tự động cho đèn, đèn tiết kiệm điện, tưới nhỏ giọt, theo dõi vườn qua điện thoại; bán hàng trực tuyến, làm thương hiệu riêng cho trái đạt chuẩn; kết hợp vườn thanh long với du lịch trải nghiệm cho khách đi Kê Gà, Tà Cú. Họ là cầu nối giữa nghề truyền thống của cha mẹ với thị trường mới.
Một số hợp tác xã trong vùng cũng hướng dẫn thành viên ghi chép nhật ký canh tác, làm theo quy trình an toàn để đáp ứng yêu cầu của thị trường khó tính.
Sự thay đổi này còn ở quy mô nhỏ và không đều giữa các xã. Nhưng nó cho thấy người làm thanh long ở Hàm Thuận không đứng yên: từ những vườn đầu tiên trồng thử, qua thời kỳ mở rộng chong đèn, đến nay là giai đoạn tìm cách làm bền hơn.
Thanh long trong bản sắc người Hàm Thuận
Với người Hàm Thuận, thanh long không chỉ là cây trồng mà là một phần bản sắc. Người quê ở xa giới thiệu mình là dân vùng thanh long; khách đi qua quốc lộ 1, cao tốc ban đêm nhớ mãi những cánh đồng sáng đèn. Hình ảnh ấy xuất hiện trên quà biếu, trong câu chuyện ngày Tết, trong cách người ta tính năm tháng — năm được giá, năm mất mùa.
Bản sắc ấy được dựng nên bởi những con người cụ thể: người cha thức canh điện, người mẹ thức khuya đóng thùng ở vựa, người thợ thời vụ đi cắt trái từ lúc trời chưa sáng. Hiểu họ là hiểu vì sao Hàm Thuận lại có nhịp sống như hiện nay, và vì sao chuyện giá thanh long luôn là câu mở đầu của mọi cuộc trò chuyện ở chợ quê.
Người mới đến sống ở các xã vùng thanh long, dù không làm vườn, cũng sớm thấy mình sống trong nhịp ấy: đường xóm có xe chở trái lúc sáng sớm, hàng xóm vắng nhà vào ngày cắt trái, quán ăn đông người làm thuê buổi trưa. Hoà vào nhịp đó, chịu khó hỏi han, là cách nhanh nhất để được người làm vườn coi như người trong xóm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người làm thanh long ở Hàm Thuận phải thức đêm?
Vì nhiều vườn chong đèn ban đêm để cây ra hoa, ra trái nghịch vụ. Nhà vườn phải kiểm tra hệ thống điện, thay bóng cháy, xử lý chập điện, và nhiều nhà tưới nước ban đêm trong mùa khô. Những tháng chong đèn vì thế là những tháng thiếu ngủ.
Đi làm thời vụ thanh long ở Hàm Thuận cần biết gì?
Nên đi qua người quen giới thiệu, thoả thuận rõ chỗ ở, giờ làm, cách tính công, ai chịu trách nhiệm khi tai nạn. Mang đồ bảo hộ cơ bản như găng tay, áo dài tay, giày; giữ an toàn điện trong vườn và khi đi xe chở hàng ban đêm.
Làm việc trong vườn thanh long có nguy hiểm không?
Có những rủi ro thật: điện giật từ hệ thống đèn, ngộ độc thuốc bảo vệ thực vật nếu không bảo hộ, trầy xước do gai, kiệt sức vì nắng và thiếu ngủ, tai nạn giao thông khi chở hàng. Phần lớn phòng được nếu lắp điện đúng kỹ thuật, bảo hộ đầy đủ và nghỉ ngơi hợp lý.
Vựa thanh long là gì?
Là cơ sở thu mua thanh long từ nhà vườn, phân loại theo cỡ, lau trái, đóng gói rồi chuyển đi chợ đầu mối, siêu thị hoặc xuất khẩu. Vựa tập trung nhiều lao động, đặc biệt là phụ nữ, và làm việc đến khuya trong mùa cao điểm.
Giới trẻ Hàm Thuận còn theo nghề thanh long không?
Phần đông đi học, đi làm xa. Nhưng có một nhóm trẻ quay về làm theo cách mới: tự động hoá đèn và tưới, làm trái đạt chuẩn an toàn, bán hàng trực tuyến, kết hợp du lịch trải nghiệm. Nhóm này còn nhỏ nhưng đang làm nghề thay đổi.
Muốn tìm hiểu nghề trồng thanh long nên hỏi ai?
Hỏi cán bộ khuyến nông, nông nghiệp của xã, các hợp tác xã thanh long và những nhà vườn lâu năm. Mục thanh long và nông sản của trang viết về kỹ thuật ở mức nguyên lý; chi tiết theo từng vùng đất nên hỏi người làm thực tế tại địa phương.