Bờ biển Hàm Thuận Nam: cát, đá granite Kê Gà, sóng gió và xói lở bờ

Bờ biển của vùng Hàm Thuận nằm ở phần Hàm Thuận Nam cũ, kéo từ giáp Phan Thiết về phía tây nam qua Thuận Quý, Tân Thuận, Tân Thành tới mũi Kê Gà, nay thuộc xã Tân Thành của tỉnh Lâm Đồng. Đây là kiểu bờ biển xen kẽ giữa bãi cát dài thoai thoải, cồn cát phía sau có bàu nước ngọt, và những mỏm đá granite tròn nhẵn nhô ra biển, nổi bật nhất là mũi Kê Gà với ngọn hải đăng trên hòn đảo nhỏ sát bờ.

Dải bờ biển này thay đổi theo mùa: mùa gió đông bắc sóng lớn, cát bay; mùa gió tây nam biển êm hơn. Nó cũng đang thay đổi theo năm tháng, có đoạn bị sóng ăn vào, có đoạn bồi ra, cùng với việc xây dựng đường ven biển, khu du lịch và khu dân cư.

Bài này tả bờ biển dưới góc nhìn tự nhiên: cấu tạo, sóng gió, xói lở và những điều người sống ven biển, người tắm biển cần biết. Gợi ý tham quan được viết ở mục điểm đến; nghề biển viết ở mục con người và kinh tế của trang.

Hai kiểu bờ: bãi cát dài và mũi đá

Phần lớn bờ biển từ Thuận Quý về Tân Thành là bãi cát dài, hơi cong, độ dốc thoải. Cát ở đây hạt vừa, màu vàng nhạt tới trắng, được sóng và gió đưa vào bờ qua hàng nghìn năm. Phía sau bãi biển là dải cồn cát cao thấp, có chỗ cát trơ, có chỗ được phủ phi lao, keo, cây bụi và dây muống biển bò lan. Cồn cát là bức tường tự nhiên che chắn đất liền khỏi sóng và gió biển.

Xen giữa các bãi cát là những mỏm đá granite nhô ra biển, nổi bật nhất ở mũi Kê Gà. Những tảng đá tròn lớn nằm chồng lên nhau, nhiều tảng có vân, màu xám hồng, bị sóng mài nhẵn ở phần dưới. Đây cùng loại đá với núi Tà Cú phía trong đất liền, cho thấy cả vùng có chung một nền đá granite lộ ra ở những nơi đất đá mềm bên trên đã bị bào mòn.

Các mỏm đá có vai trò quan trọng với hình dạng bờ biển: chúng cản sóng, giữ cát lại ở phía khuất, tạo nên những vụng nhỏ êm hơn. Dưới nước quanh các mỏm đá thường có rạn đá, nơi cư trú của cá, ốc, và là chỗ ngư dân thả lưới gần bờ.

Mũi Kê Gà: nơi đá, biển và lịch sử gặp nhau

Mũi Kê Gà là mỏm đất nhô ra biển ở xã Tân Thành cũ. Ngay ngoài mũi là một hòn đảo đá nhỏ, trên đó có ngọn hải đăng Kê Gà do người Pháp xây dựng cuối thế kỷ 19, đến nay vẫn hoạt động chỉ đường cho tàu thuyền. Hải đăng được xây bằng đá, là một trong những ngọn hải đăng cổ nổi tiếng của Việt Nam.

Về mặt tự nhiên, Kê Gà là nơi thể hiện rõ nhất kiểu bờ đá granite: bãi đá tròn trải dài ven mép nước, thủy triều rút để lộ những vũng nước nhỏ giữa đá, nơi có thể thấy cua, ốc, rong biển. Giữa mũi đất và hòn đảo là dải nước nông, có lúc thuỷ triều thấp lộ ra đá ngầm. Dòng nước quanh mũi đất thường mạnh hơn bãi cát hai bên vì nước bị dồn qua chỗ hẹp.

Vì địa hình đá và dòng chảy phức tạp, khu vực quanh mũi Kê Gà không phải nơi để bơi tự do. Việc qua lại giữa bờ và đảo hải đăng có quy định và phương tiện riêng theo từng thời kỳ; người đến tham quan nên theo hướng dẫn tại chỗ, không tự lội qua khi nước lên.

Gió ở mũi Kê Gà cũng mạnh hơn trong vịnh vì mũi đất nhô ra đón gió từ nhiều phía. Mùa gió đông bắc, đứng ở mỏm đá có thể thấy rõ sóng từ ngoài khơi dồn vào, vỡ trắng trên các tảng đá phía ngoài, trong khi bãi cát phía khuất lại êm hơn. Chính sự tương phản ấy giúp người ta dễ hiểu vai trò che chắn của các mũi đá đối với bờ cát.

Sóng gió theo mùa ở bờ biển Hàm Thuận Nam

Mô tả xu hướng chung theo mùa gió. Điều kiện biển từng ngày cần theo dõi bản tin dự báo và cảnh báo của chính quyền.

Hướng bờ biển mỗi đoạn khác nhau nên cùng một ngày, đoạn này sóng lớn, đoạn kia lại êm. Người địa phương thường biết chỗ nào kín gió vào mùa nào; hỏi ngư dân hoặc người sống ven biển là cách nhanh nhất.

Xói lở và bồi tụ: bờ biển không đứng yên

Bờ cát luôn thay đổi: mùa sóng lớn cát bị kéo ra xa, mùa êm cát được đưa trở lại. Nhưng ở nhiều đoạn bờ biển Nam Trung Bộ, trong đó có các đoạn thuộc Bình Thuận cũ, xu hướng dài hạn là bờ bị lùi vào, tức là xói lở. Nguyên nhân thường được nhắc tới gồm sóng lớn trong mùa gió đông bắc, mực nước biển dâng dần, thay đổi lượng cát do sông mang ra biển, và tác động của con người như xây kè cứng không đồng bộ, lấy cát, phá rừng phi lao phía sau bãi.

Dấu hiệu xói lở dễ nhận thấy: chân cồn cát bị sóng cắt thành vách dựng, rễ phi lao trơ ra, cây đổ xuống bãi, công trình gần mép nước bị nứt, sụt. Những đoạn bờ như vậy thường được địa phương cắm biển cảnh báo, có nơi được kè bảo vệ.

Ngược lại, ở những chỗ khuất sau mỏm đá hay gần công trình chắn sóng, cát có thể bồi lên, bãi rộng ra. Điều này có nghĩa là can thiệp ở một đoạn bờ có thể ảnh hưởng tới đoạn bên cạnh, nên các công trình ven biển cần được tính toán trên phạm vi rộng chứ không riêng từng khu đất.

Bàu nước ngọt và rừng phi lao sau cồn cát

Một nét đặc biệt của bờ biển cát Bình Thuận cũ là những bàu nước ngọt nằm giữa các cồn cát, chỉ cách biển một quãng ngắn. Nước mưa thấm qua cát, tụ lại ở những chỗ trũng nằm trên lớp đất kém thấm, tạo thành túi nước ngọt nổi trên nước mặn sâu bên dưới. Bàu nước là nguồn nước sinh hoạt, tưới tiêu quý cho làng ven biển và là nơi sống của nhiều loài cây cỏ, chim nước.

Túi nước ngọt dưới cồn cát rất nhạy cảm: hút quá nhiều, nhất là trong mùa khô, có thể làm nước mặn từ bên dưới dâng lên, khiến giếng bị lợ. San lấp cồn cát hay bê tông hoá mặt cát làm giảm lượng nước mưa ngấm xuống, tức là giảm nguồn bổ sung cho bàu. Giữ cồn cát và thảm thực vật trên đó cũng là giữ nguồn nước ngọt.

Rừng phi lao, keo trồng trên cồn cát là lớp lá chắn chống cát bay, chắn gió cho đồng ruộng và làng xóm phía trong. Ở nhiều nơi, những đai rừng này đã có từ nhiều thập kỷ, là thành quả của nhiều đợt trồng rừng phòng hộ. Phá đai rừng để lấy mặt bằng có thể đổi lấy cát bay, nắng gió và xói lở cho cả vùng phía sau.

Vùng triều và rạn đá gần bờ: một thế giới nhỏ

Khi thuỷ triều rút, những bãi đá granite quanh Kê Gà và các mỏm đá nhỏ dọc bờ để lộ ra vùng triều, dải đất đá nằm giữa mức nước lớn và nước ròng. Đây là môi trường khắc nghiệt: mỗi ngày bị ngập rồi phơi nắng, bị sóng đập, nhiệt độ và độ mặn thay đổi liên tục. Vậy mà vẫn có cả một cộng đồng sinh vật thích nghi được, từ hàu, hà bám chặt vào đá, ốc nhỏ trú trong khe, cua đá chạy nhanh giữa các tảng, tới rong rêu bám mặt đá phía dưới.

Ngoài xa hơn một chút, dưới mặt nước, các rạn đá là nơi cá con trú ẩn, là bãi kiếm ăn của nhiều loài cá rạn. Ngư dân ven biển Tân Thành, Thuận Quý từ lâu đã biết những rạn đá gần bờ là nơi đánh bắt bằng lưới nhỏ, câu tay. Sự phong phú này phụ thuộc vào việc nước biển sạch, rạn không bị phá bằng các cách đánh bắt huỷ diệt.

Với người đi chơi, vùng triều là nơi thú vị để quan sát thiên nhiên, nhất là với trẻ em. Chỉ cần nhớ đi giày đế bám vì rong và đá rất trơn, không lật đá rồi bỏ đó vì sinh vật bên dưới sẽ chết khô, không bắt mang về, và luôn để mắt tới thuỷ triều đang lên để không bị cô lập trên mỏm đá.

An toàn khi tắm biển ở bãi tự nhiên

Chọn bãi có người trông coi khi có thể. Nhiều đoạn bờ biển Hàm Thuận Nam là bãi tự nhiên, không có cứu hộ. Nếu không quen biển, nên tắm ở khu vực có người trông coi, có cờ và biển hướng dẫn, và hỏi người địa phương chỗ nào an toàn.

Nhận biết dòng chảy xa bờ. Dòng chảy xa bờ, hay dòng rip, là dải nước chảy mạnh từ bờ ra khơi, thường thấy ở chỗ sóng không vỡ, nước sẫm màu hơn hoặc có bọt, rác trôi ra ngoài. Nếu bị cuốn, đừng bơi ngược vào bờ mà bơi song song với bờ cho tới khi thoát khỏi dòng, rồi mới bơi vào, hoặc nổi và vẫy tay gọi người giúp.

Không tắm khi biển động, khi trời giông, khi đã uống rượu bia. Mùa gió đông bắc nhiều ngày biển động, sóng lớn; mùa mưa có giông sét. Đây là những lúc không nên xuống nước dù nhìn biển có vẻ chỉ hơi gợn.

Tránh khu vực đá và mũi đất. Quanh các mỏm đá, sóng vỗ mạnh, có đá ngầm, dòng chảy phức tạp. Leo đá chụp ảnh khi sóng lớn cũng rất nguy hiểm vì đá trơn và sóng có thể bất ngờ đánh lên cao.

Trông trẻ em sát bên. Trẻ em có thể bị sóng cuốn ngay ở chỗ nước nông. Người lớn luôn ở trong tầm tay với trẻ khi trẻ chơi gần mép nước, và trẻ nên mặc áo phao.

Câu hỏi thường gặp

Biển Hàm Thuận Nam có khác biển Mũi Né không?

Cả hai cùng thuộc dải bờ biển Bình Thuận cũ nhưng nằm ở hai phía của Phan Thiết. Bờ biển Hàm Thuận Nam ở phía tây nam, nhiều đoạn còn hoang sơ, có mũi đá granite Kê Gà và các bãi cát dài như Thuận Quý, Tân Thành. Mỗi đoạn có hướng bờ khác nhau nên sóng gió theo mùa cũng khác.

Mùa nào biển Hàm Thuận Nam êm nhất?

Nhìn chung biển êm hơn trong khoảng chuyển mùa và mùa gió tây nam, khoảng tháng 4 tới tháng 9, còn mùa gió đông bắc từ khoảng tháng 11 tới tháng 3 hay có sóng lớn. Tuy vậy mỗi đoạn bờ một khác và điều kiện từng ngày cần xem bản tin dự báo.

Đá ở mũi Kê Gà là đá gì?

Đá ở mũi Kê Gà chủ yếu là granite, loại đá macma hình thành sâu dưới lòng đất rồi lộ ra khi lớp đất đá phía trên bị bào mòn. Những tảng đá tròn nhẵn là kết quả của phong hoá theo khe nứt và sóng biển mài mòn qua thời gian rất dài.

Vì sao bờ biển có chỗ bị lở, có chỗ lại bồi?

Sóng và dòng chảy ven bờ liên tục di chuyển cát dọc bờ. Chỗ mất cát nhiều hơn nhận thì lở, chỗ nhận nhiều hơn mất thì bồi. Mỏm đá, công trình chắn sóng, cửa sông và hướng gió theo mùa đều làm thay đổi sự cân bằng này. Con người can thiệp ở một đoạn cũng có thể gây lở ở đoạn bên cạnh.

Mua đất ven biển ở Hàm Thuận Nam cần lưu ý gì về tự nhiên?

Nên tìm hiểu đoạn bờ đó đang xói lở hay ổn định, khoảng cách tới mép nước, quy định về hành lang bảo vệ bờ biển, nguồn nước ngọt, rừng phòng hộ và tình trạng cát bay mùa gió. Cơ quan quản lý đất đai cấp xã và người dân sống lâu năm ở đó là nơi hỏi đầu tiên.

Có nên đi bộ dọc bờ biển từ Thuận Quý tới Kê Gà không?

Đi bộ dọc bãi cát vào sáng sớm hoặc chiều muộn là trải nghiệm dễ chịu, nhưng cần mang đủ nước, chống nắng, và để ý thuỷ triều khi qua những đoạn có đá. Một số đoạn bờ là khu vực của cơ sở du lịch hoặc đang thi công, nên đi theo lối công cộng.