Mùa mưa ở vùng Hàm Thuận thường từ khoảng tháng 5 tới tháng 10, ngắn hơn và ít mưa hơn nhiều vùng khác, nhưng không hiền. Đầu mùa là những cơn giông chiều kèm sét và gió giật; giữa mùa có những đợt nắng hạn xen kẽ; cuối mùa, khoảng tháng 9, tháng 10, là lúc mưa lớn dồn dập nhất, dễ gây lũ nhanh ở suối, sông Cà Ty, sạt lở trên đường đèo vùng núi phía bắc và ngập cục bộ ở vùng trũng.
Vì cả năm khô nhiều hơn ướt, người ở đây dễ chủ quan với mùa mưa. Nhưng chính đặc điểm đất đồi giữ nước kém, sông suối ngắn và dốc lại khiến nước mưa dồn xuống rất nhanh. Một trận mưa lớn vài giờ trên núi có thể biến con suối hiền thành dòng nước cuốn.
Bài này tả nhịp mùa mưa và các hiện tượng nguy hiểm thường gặp ở Hàm Thuận, kèm những việc cụ thể để giữ an toàn cho người và tài sản. Đây là thông tin tham khảo; khi có thiên tai, hãy làm theo hướng dẫn của chính quyền và lực lượng chức năng tại chỗ.
Nhịp mùa mưa: đầu mùa giông, cuối mùa lũ
Những trận mưa đầu tiên thường đến vào cuối tháng 4 hoặc trong tháng 5, dưới dạng giông chiều. Buổi sáng nắng nóng, oi bức; tới chiều mây đen dựng lên từ phía tây và tây bắc, gió đổi hướng, giật mạnh, rồi mưa trút xuống kèm sấm sét, kéo dài vài chục phút tới một, hai giờ. Mưa đầu mùa thường cục bộ: xã này mưa to, xã bên cạnh khô ráo.
Sang tháng 7, tháng 8, nhiều năm có những đợt nắng kéo dài giữa mùa mưa. Lượng mưa trong những tháng này thất thường, có năm khá đều, có năm gần như hạn. Người làm nông theo dõi sát giai đoạn này vì nó quyết định việc tưới bổ sung.
Cuối mùa, khoảng tháng 9 tới tháng 10, có khi kéo sang đầu tháng 11, mưa nhiều và lớn nhất năm. Những đợt mưa kéo dài cả ngày, có khi vài ngày liền, do ảnh hưởng của gió mùa tây nam mạnh lên, của áp thấp hay bão hoạt động ngoài biển. Đây là giai đoạn cần cảnh giác nhất với lũ và sạt lở.
Giông sét: nguy hiểm thường gặp nhất mà hay bị xem nhẹ
Ngoài đồng trống là nơi nguy hiểm nhất. Đồng thanh long, ruộng, bãi cát rộng trống trải, người đứng là điểm cao nhất xung quanh. Nhiều vụ sét đánh ở các vùng nông thôn nắng nóng xảy ra đúng lúc người ta cố làm nốt việc trước khi mưa tới. Thấy mây giông dựng, nghe tiếng sấm là lúc thu dọn và tìm chỗ trú, không đợi mưa rơi.
Không trú dưới gốc cây đơn độc, chòi tạm, trụ điện. Cây cao đứng riêng, chòi canh vườn mái tôn không chống sét, cột điện, trụ đèn là những chỗ dễ bị sét đánh. Nơi trú an toàn là nhà kiên cố hoặc trong ô tô đóng kín cửa.
Nếu không có chỗ trú, hạ thấp người. Ngồi xổm, hai chân sát nhau, đầu cúi thấp, tay ôm gối, tránh nằm dài xuống đất và tránh đứng gần người khác. Tránh xa vật kim loại dài như cuốc, xẻng, cần câu, ống tưới kim loại, trụ thanh long bê tông có cốt thép.
Coi chừng nước và kim loại trong nhà. Trong giông lớn, hạn chế tắm, rửa dưới vòi nước, tránh chạm vào thiết bị điện đang cắm, rút phích các thiết bị đắt tiền nếu kịp. Nhà ở vùng trống nên có hệ thống chống sét đúng kỹ thuật.
Gió giật trong giông có thể làm sập mái. Gió giật mạnh trong cơn giông có thể tốc mái tôn, đổ cây, quật ngã trụ thanh long, biển quảng cáo. Mái tôn nên được neo chắc, cây lớn sát nhà nên được tỉa cành trước mùa mưa.
Lũ nhanh trên suối và sông Cà Ty
Đặc điểm của lũ ở Hàm Thuận là lên nhanh, xuống nhanh. Các suối trên vùng đồi núi Hàm Thuận Bắc cũ có lưu vực dốc, đất giữ nước kém, nên khi mưa lớn, nước dồn về lòng suối chỉ trong thời gian ngắn. Ở những thung lũng hẹp, nước lên có thể rất nhanh, cuốn theo cây cối, đá sỏi, gọi là lũ quét. Lũ quét nguy hiểm vì đến bất ngờ, nhiều khi ở hạ du không mưa mà nước vẫn ập về do mưa lớn ở đầu nguồn.
Trên sông Cà Ty, những trận lũ lớn thường gắn với các đợt mưa kéo dài cuối mùa. Vùng trũng ven sông, các ngầm tràn, đường đất băng qua suối là những chỗ người dân thường gặp nạn khi cố vượt dòng nước. Ở hạ du, khi lũ về trùng với triều cường, nước rút chậm hơn.
Ở vùng núi phía bắc, sông La Ngà và các hồ chứa thuỷ điện cũng có quy trình xả lũ khi nước về nhiều. Người sống, làm việc ở vùng ven sông phía hạ du cần nắm thông báo xả lũ của chính quyền, không ở lại bãi sông, không đánh bắt cá trong thời gian xả.
Sạt lở và đá lăn trên đường đèo vùng núi
Đường lên vùng núi phía bắc Hàm Thuận, đặc biệt là đoạn quốc lộ 28 qua các xã vùng núi lên hướng Di Linh, có nhiều đoạn đèo cắt qua sườn đồi, taluy dương cao. Sau những trận mưa lớn kéo dài, đất trên taluy ngấm nước, nặng lên và mất liên kết, có thể sạt xuống mặt đường, kéo theo đá lăn. Taluy âm phía vực cũng có thể bị xói, làm hỏng một phần mặt đường.
Dấu hiệu cảnh báo gồm: nước đục chảy ra từ taluy, đất đá nhỏ rơi lác đác, vết nứt trên sườn hoặc mặt đường, cây trên sườn nghiêng bất thường. Gặp những dấu hiệu này, không dừng xe ngay dưới taluy, đi qua nhanh và thận trọng hoặc quay lại nếu thấy nguy hiểm.
Trong mùa mưa, nên tránh chạy đường đèo vào ban đêm và ngay sau mưa lớn, theo dõi thông báo của cơ quan quản lý đường bộ về các đoạn đường bị sạt, phân luồng. Các hộ dân sống sát taluy, chân đồi ở vùng núi cần chú ý những đêm mưa lớn liên tục và sẵn sàng di chuyển khi có cảnh báo.
Ngập cục bộ ở đồng bằng và khu dân cư
Ở đồng bằng Hàm Thuận, lũ lớn kiểu miền Trung ít khi xảy ra, nhưng ngập cục bộ sau mưa lớn lại khá thường gặp. Nguyên nhân thường là nước không thoát kịp: mương thoát nước bị lấp, cống nhỏ, khu dân cư mới san nền cao chắn đường nước, đường làm cao hơn ruộng khiến nước đọng một bên. Ngập kiểu này thường rút trong vài giờ tới một ngày nhưng đủ làm hư hàng hoá, xe cộ, vật tư nông nghiệp để dưới thấp.
Vườn thanh long ở vùng trũng cũng chịu ảnh hưởng: cây thanh long chịu hạn tốt nhưng rất sợ ngập úng kéo dài, rễ dễ bị thối. Người trồng ở chỗ thấp thường lên liếp cao, làm rãnh thoát nước quanh vườn trước mùa mưa.
Với người mới mua nhà, thuê kho xưởng, câu hỏi "chỗ này mưa lớn có ngập không" nên được hỏi trực tiếp hàng xóm lâu năm. Một khu đất ngập vài lần mỗi mùa mưa sẽ ảnh hưởng nhiều tới việc chứa hàng, đi lại và chi phí sửa chữa.
Mùa mưa ở làng biển Thuận Quý, Tân Thành
Với vùng ven biển, mùa mưa nhìn chung là mùa biển êm hơn so với mùa gió đông bắc, nhưng lại có những mối nguy riêng. Giông trên biển hình thành nhanh vào buổi chiều, kèm gió giật và sóng ngắn, rất nguy hiểm với ghe thuyền nhỏ đánh bắt gần bờ. Ngư dân lâu năm thường quan sát mây ở phía đất liền và phía nam, thấy mây giông dựng là quay vào, không cố kéo thêm mẻ lưới.
Cuối mùa mưa, khi có áp thấp nhiệt đới hay bão hoạt động trên Biển Đông, sóng lừng có thể đánh vào bờ dù trời ở đây vẫn nắng. Những ngày như vậy, sóng lớn bất thường, dòng chảy ven bờ mạnh, cả người tắm biển lẫn ghe thuyền neo sát bờ đều gặp rủi ro. Lệnh cấm biển và hướng dẫn neo đậu của chính quyền là căn cứ để quyết định, không phải cảm giác "trời đẹp".
Ở các xóm ven biển nằm sau cồn cát, mưa lớn còn có thể làm nước đọng trong các trũng giữa cồn, ngập đường ra biển một thời gian ngắn. Nước rút nhanh qua cát, nhưng những con đường đất ven biển sau mưa thường lún, xe máy dễ sa lầy.
Chuẩn bị trước mùa mưa: danh sách việc nên làm
Khoảng tháng 4, trước khi mưa đầu mùa tới, là lúc thích hợp để làm những việc sau:
- Kiểm tra, neo lại mái tôn, máng xối; thay tấm lợp hỏng; tỉa cành cây lớn gần nhà, gần dây điện.
- Khơi thông rãnh thoát nước quanh nhà, quanh vườn, cống trước cửa; không đổ rác, xà bần xuống mương.
- Kê cao hàng hoá, phân bón, vật tư nông nghiệp, máy bơm ở nhà kho; để giấy tờ quan trọng trong túi chống nước ở chỗ cao.
- Kiểm tra hệ thống điện: ổ cắm, cầu dao ở chỗ dễ ngập nên được nâng cao; lắp thiết bị chống giật.
- Với nhà ở vùng núi, sát taluy: quan sát sườn đồi phía sau nhà, làm rãnh dẫn nước, xác định trước nơi tạm lánh khi có cảnh báo.
- Chuẩn bị đèn pin, sạc dự phòng, ít lương thực khô, nước uống và thuốc men cơ bản cho vài ngày.
- Ghi lại cách liên lạc với chính quyền xã, tổ dân phố từ thông báo chính thức; theo dõi bản tin thời tiết thường xuyên.
Những việc này không tốn kém nhiều nhưng giảm đáng kể thiệt hại khi có giông lớn hay mưa lũ. Nhiều thiệt hại mùa mưa ở nông thôn đến từ những thứ nhỏ như máng xối nghẹt hay mái tôn lỏng đinh.
Khi có cảnh báo thiên tai: làm theo chỉ dẫn tại chỗ
Khi có áp thấp, bão gần bờ, mưa lớn diện rộng hay cảnh báo lũ, chính quyền xã và ban chỉ huy phòng chống thiên tai sẽ thông báo qua loa phát thanh, tin nhắn, mạng xã hội chính thức và cán bộ thôn, tổ. Người dân nên làm theo chỉ dẫn, kể cả lệnh sơ tán, thay vì tự đánh giá rằng "năm nào cũng vậy, không sao".
Với vùng ven biển Thuận Quý, Tân Thành, khi có lệnh cấm biển, tàu thuyền phải vào nơi neo đậu an toàn, người dân không ra biển. Với vùng núi, khi có cảnh báo sạt lở, các hộ ở vùng nguy hiểm cần di chuyển tới nơi tạm lánh được bố trí.
Sau thiên tai, cẩn thận với dây điện đứt, nhà bị nứt, cây đổ chưa ổn định, nước giếng bị nhiễm bẩn. Không dùng nước giếng bị ngập để ăn uống khi chưa xử lý; kiểm tra điện trước khi đóng cầu dao lại. Báo thiệt hại cho chính quyền địa phương để được hỗ trợ theo chính sách.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa ở Hàm Thuận bắt đầu và kết thúc khi nào?
Thường mùa mưa bắt đầu khoảng tháng 5 và kết thúc khoảng tháng 10, có năm kéo sang đầu tháng 11. Những năm gần đây thời điểm vào mưa và dứt mưa lệch khá nhiều, nên theo dõi dự báo thời tiết thay vì chỉ dựa vào lịch truyền miệng.
Hàm Thuận có hay bị lũ lụt không?
Lũ lớn kéo dài như ở miền Trung phía trên ít xảy ra. Nguy cơ thường gặp hơn là lũ nhanh trên suối, sông Cà Ty khi mưa lớn đầu nguồn, lũ quét ở thung lũng vùng núi và ngập cục bộ ở vùng trũng, khu dân cư thoát nước kém sau các trận mưa lớn.
Đang chạy xe trên quốc lộ 28 gặp mưa lớn thì nên làm gì?
Giảm tốc độ, bật đèn, giữ khoảng cách. Không dừng xe ngay dưới taluy cao hay sát mép vực. Nếu thấy đất đá rơi, nước đục chảy từ taluy hay vết nứt mặt đường, tìm chỗ an toàn chờ mưa ngớt hoặc quay lại. Tránh đi đèo ban đêm khi mưa lớn kéo dài.
Làm sao biết sắp có giông để tránh sét?
Dấu hiệu thường là trời oi bức, mây đen dựng cao về phía tây hoặc tây bắc vào buổi chiều, gió đổi hướng và giật mạnh, nghe tiếng sấm. Khi nghe tiếng sấm nghĩa là sét đã ở trong tầm có thể đánh tới, nên vào chỗ trú an toàn ngay.
Nhà ở vùng thanh long có cần lắp chống sét không?
Nhà đứng riêng giữa đồng trống, nhà cao hơn xung quanh nên có hệ thống chống sét lắp đúng kỹ thuật, do thợ có chuyên môn thi công và kiểm tra định kỳ. Cột thu sét làm sai, nối đất kém có thể không bảo vệ được, thậm chí gây nguy hiểm.
Sau mưa lũ, nước giếng có dùng được ngay không?
Không nên. Giếng bị nước lũ tràn vào có thể nhiễm bẩn, vi sinh. Cần làm sạch giếng, khử trùng theo hướng dẫn của ngành y tế địa phương và chỉ dùng cho ăn uống khi nước đã được xử lý. Trong thời gian đó, dùng nước đóng chai hoặc nước đã đun sôi.