Bốn khái niệm người trồng thanh long ở Hàm Thuận hay nghe là chỉ dẫn địa lý, chứng nhận VietGAP hoặc GlobalGAP, mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói. Chúng không thay thế nhau: chỉ dẫn địa lý nói trái đến từ vùng nào và mang đặc tính gì; VietGAP, GlobalGAP nói trái được trồng theo quy trình nào; mã số vùng trồng và mã cơ sở đóng gói là công cụ để truy được trái về đúng thửa vườn, đúng nơi đóng thùng, thường là điều kiện để vào thị trường nhập khẩu.
Thanh long Bình Thuận là một trong những nông sản đầu tiên của Việt Nam được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, từ năm 2006, và vùng Hàm Thuận nằm trong vùng trồng chính của chỉ dẫn này. Bài viết giải thích từng khái niệm theo cách người làm vườn cần hiểu, những gì thay đổi sau khi tỉnh Bình Thuận nhập vào tỉnh Lâm Đồng, và nên hỏi ai khi cần làm hồ sơ. Thủ tục cụ thể thay đổi theo quy định từng thời kỳ, nên luôn kiểm tra với cơ quan chuyên ngành.
Chỉ dẫn địa lý là gì và vì sao thanh long có nó
Chỉ dẫn địa lý là dấu hiệu dùng để chỉ một sản phẩm có nguồn gốc từ một khu vực cụ thể, mà danh tiếng, chất lượng hay đặc tính của nó chủ yếu do điều kiện địa lý của khu vực đó quyết định: đất, khí hậu, nguồn nước, cộng với kỹ thuật canh tác của người dân nơi ấy. Ở Việt Nam, chỉ dẫn địa lý là một đối tượng sở hữu công nghiệp, được Nhà nước bảo hộ theo Luật Sở hữu trí tuệ, và quyền sở hữu thuộc về Nhà nước.
Với thanh long Bình Thuận, chỉ dẫn địa lý ghi nhận rằng trái trồng trên vùng đất khô hạn, nhiều nắng, đất nhẹ của tỉnh có những đặc điểm riêng về hình dáng, màu vỏ, tai trái, độ ngọt, được thị trường biết đến từ lâu. Việc bảo hộ nhằm ngăn những sản phẩm không đến từ vùng này mạo danh, đồng thời tạo cơ sở để quảng bá chung cho cả vùng trồng.
Một điểm cần hiểu đúng: chỉ dẫn địa lý không tự động gắn lên mọi trái thanh long trồng trong vùng. Tổ chức, cá nhân muốn dùng tên chỉ dẫn địa lý trên sản phẩm phải đáp ứng các điều kiện do cơ quan quản lý đặt ra, như sản xuất trong khu vực được bảo hộ, tuân theo quy trình, chịu sự kiểm soát chất lượng, và được cho phép sử dụng. Trên thực tế, nhiều trái trồng ở Hàm Thuận được bán dưới cách gọi chung là thanh long Bình Thuận mà không đi qua quy trình này; đó là cách gọi thông thường, khác với việc dùng chỉ dẫn địa lý chính thức trên bao bì.
Việc thực thi chỉ dẫn địa lý một cách chặt chẽ ở cấp từng vườn vẫn còn nhiều khó khăn, như nhiều sản phẩm có chỉ dẫn địa lý khác ở Việt Nam. Người trồng quan tâm tới quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý nên hỏi hợp tác xã, cơ quan nông nghiệp hoặc cơ quan khoa học và công nghệ của tỉnh về điều kiện và thủ tục hiện hành.
VietGAP và GlobalGAP: chứng nhận cách trồng
VietGAP là bộ tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt của Việt Nam, GlobalGAP là bộ tiêu chuẩn tương tự được công nhận ở nhiều nước, thường do các nhà nhập khẩu, chuỗi bán lẻ yêu cầu. Cả hai đều tập trung vào quy trình: chọn đất và nguồn nước không ô nhiễm, dùng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật đúng quy định, ghi chép đầy đủ, bảo đảm an toàn cho người lao động và môi trường, có khả năng truy xuất khi có sự cố.
Khác với chỉ dẫn địa lý, chứng nhận VietGAP hay GlobalGAP không phụ thuộc vào việc vườn nằm ở đâu, mà phụ thuộc vào việc vườn có làm đúng quy trình hay không. Chứng nhận do các tổ chức chứng nhận được chỉ định hoặc công nhận cấp, có thời hạn, phải đánh giá lại định kỳ. Hộ nhỏ thường tham gia theo nhóm hoặc qua hợp tác xã để chia sẻ chi phí đánh giá và được hỗ trợ ghi chép.
Ở vùng Hàm Thuận, nhiều hợp tác xã và tổ hợp tác thanh long đã sản xuất theo VietGAP, một số theo GlobalGAP để bán vào các thị trường yêu cầu cao. Với nhà vườn, lợi ích thực tế không chỉ là tờ giấy chứng nhận mà là thói quen sản xuất có kiểm soát: biết mình đã bón gì, phun gì, khi nào, và vì sao. Thói quen ấy giúp giảm lãng phí, giảm rủi ro dư lượng, và là nền cho mọi hồ sơ truy xuất về sau.
Bốn khái niệm, đặt cạnh nhau
Bảng sau đặt các khái niệm cạnh nhau để dễ phân biệt. Cơ quan cấp và thủ tục cụ thể có thể thay đổi theo quy định; cột cuối chỉ nêu loại cơ quan thường liên quan.
| Khái niệm | Trả lời câu hỏi | Gắn với | Thường liên quan tới |
|---|---|---|---|
| Chỉ dẫn địa lý Bình Thuận | Trái đến từ đâu, mang đặc tính vùng nào | Vùng địa lý và điều kiện sử dụng | Cơ quan sở hữu trí tuệ, cơ quan quản lý được tỉnh giao |
| VietGAP, GlobalGAP | Trái được trồng theo quy trình nào | Vườn hoặc nhóm vườn, có thời hạn | Tổ chức chứng nhận được chỉ định hoặc công nhận |
| Mã số vùng trồng | Trái từ vùng trồng nào, có được giám sát không | Một vùng trồng cụ thể, theo yêu cầu nước nhập khẩu | Cơ quan trồng trọt và bảo vệ thực vật |
| Mã số cơ sở đóng gói | Trái được đóng gói ở đâu | Cơ sở đóng gói đáp ứng yêu cầu | Cơ quan trồng trọt và bảo vệ thực vật |
Một lô thanh long đi thị trường khó tính có thể cần đủ cả bốn thứ: trái từ vùng trồng có mã số, trồng theo quy trình được chứng nhận, đóng gói ở cơ sở có mã số, và nếu muốn ghi tên chỉ dẫn địa lý thì phải được phép sử dụng. Thị trường trong nước thường yêu cầu ít hơn, nhưng các chuỗi bán lẻ ngày càng hỏi tới truy xuất nguồn gốc.
Mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói
Mã số vùng trồng là mã định danh cho một vùng sản xuất cụ thể, được cơ quan chuyên ngành về trồng trọt và bảo vệ thực vật cấp, dùng để theo dõi, giám sát tình hình sinh vật gây hại, việc sử dụng thuốc, và truy xuất nguồn gốc khi cần. Nhiều nước nhập khẩu yêu cầu trái tươi phải đến từ vùng trồng có mã số đã được thông báo cho họ. Một vùng trồng có thể gồm nhiều hộ liền kề, cùng áp dụng quy trình chung.
Mã số cơ sở đóng gói là mã định danh cho nơi trái được sơ chế, phân loại, đóng thùng. Cơ sở phải đáp ứng điều kiện về nhà xưởng, vệ sinh, quy trình kiểm soát, ghi chép. Một lô hàng xuất khẩu thường phải ghi được cả mã vùng trồng lẫn mã cơ sở đóng gói, để khi phía nhập khẩu phát hiện vấn đề, họ biết chính xác lô hàng từ đâu.
Giữ mã số không phải chuyện một lần. Vùng trồng và cơ sở đóng gói chịu kiểm tra, giám sát định kỳ; vi phạm như phát hiện sinh vật gây hại thuộc diện kiểm dịch, dư lượng thuốc vượt ngưỡng, ghi chép không trung thực có thể bị tạm dừng hoặc thu hồi mã. Khi một mã bị đình chỉ, không chỉ một hộ mà cả vùng trồng chung mã bị ảnh hưởng. Vì vậy trong một vùng trồng có mã số, ý thức của từng hộ quyết định quyền lợi của cả nhóm.
Việc dùng mã số của vùng trồng khác cho hàng không xuất phát từ vùng ấy là hành vi bị nghiêm cấm và từng bị cơ quan chức năng cảnh báo ở nhiều loại trái cây. Nhà vườn nên cẩn trọng khi có người đề nghị mua hàng kèm mượn mã, vì hậu quả rơi vào chính vùng trồng có mã.
Sau khi Bình Thuận nhập Lâm Đồng: điều gì đổi, điều gì giữ
Tên chỉ dẫn địa lý vẫn là Bình Thuận. Chỉ dẫn địa lý gắn với vùng địa lý và đặc tính sản phẩm, không phụ thuộc vào tên tỉnh hành chính. Thanh long trồng ở vùng Hàm Thuận cũ vẫn thuộc khu vực của chỉ dẫn địa lý Bình Thuận. Việc quản lý chỉ dẫn địa lý sau sáp nhập do các cơ quan của tỉnh Lâm Đồng tiếp nhận theo quy định.
Địa chỉ trên hồ sơ phải cập nhật. Hồ sơ mã số vùng trồng, mã cơ sở đóng gói, giấy chứng nhận VietGAP, giấy đăng ký kinh doanh của hợp tác xã, doanh nghiệp đang ghi xã cũ, huyện cũ, tỉnh Bình Thuận. Việc cập nhật sang tên xã mới thuộc tỉnh Lâm Đồng nên làm theo hướng dẫn của từng cơ quan cấp, không tự ý sửa trên giấy tờ.
Bao bì và nhãn hàng cần thống nhất dần. Bao bì in sẵn với địa chỉ cũ thường được dùng hết trong một thời gian chuyển tiếp, tuỳ hướng dẫn. Khi in mới, ghi địa chỉ hành chính mới, đồng thời có thể giữ tên vùng quen thuộc trong phần mô tả để người mua nhận ra.
Nơi hỏi việc có thể khác trước. Bỏ cấp huyện có nghĩa là một số việc trước đây hỏi phòng nông nghiệp huyện nay chuyển về xã hoặc lên sở, ngành của tỉnh. Người trồng nên hỏi cán bộ nông nghiệp của xã mới trước để được chỉ đúng nơi.
Hồ sơ vườn: những gì nên ghi ngay từ bây giờ
Dù chưa định xin chứng nhận hay mã số, một nhà vườn ở Hàm Thuận nên giữ những ghi chép cơ bản dưới đây. Khi cơ hội bán vào kênh tốt hơn đến, hồ sơ có sẵn giúp tiết kiệm rất nhiều thời gian.
- Sơ đồ vườn: diện tích, số trụ, vị trí giếng, kho chứa vật tư, đường đi.
- Nguồn giống: lấy hom từ đâu, năm trồng, giống gì.
- Nhật ký bón phân: ngày, loại phân, lượng dùng, người bón.
- Nhật ký phun thuốc: ngày, tên sản phẩm, lý do dùng, liều, thời gian cách ly, người phun.
- Nhật ký thắp đèn và thu hoạch: đợt nào, bao nhiêu đêm, ngày cắt, sản lượng ước, bán cho ai.
- Hoá đơn, chứng từ mua vật tư, để chứng minh nguồn gốc phân bón, thuốc đã dùng.
- Nguồn nước tưới và kết quả kiểm tra nước nếu có.
Ghi chép không cần cầu kỳ: một cuốn sổ, một tệp trên điện thoại, miễn là ghi đều và trung thực. Hợp tác xã và cán bộ khuyến nông thường có mẫu nhật ký sẵn để nông dân dùng.
Câu hỏi thường gặp
Thanh long Bình Thuận được bảo hộ chỉ dẫn địa lý từ khi nào?
Thanh long Bình Thuận được bảo hộ chỉ dẫn địa lý từ năm 2006 và là một trong những trái cây đầu tiên của Việt Nam có chỉ dẫn địa lý. Thông tin chi tiết về khu vực bảo hộ và điều kiện sử dụng nên tra trên cơ sở dữ liệu của cơ quan sở hữu trí tuệ.
Trồng thanh long ở Hàm Thuận có tự động được dùng chỉ dẫn địa lý không?
Không tự động. Vùng Hàm Thuận nằm trong vùng trồng chính, nhưng muốn ghi chỉ dẫn địa lý chính thức trên sản phẩm phải đáp ứng điều kiện của cơ quan quản lý và được phép sử dụng. Cách gọi thông thường thanh long Bình Thuận khác với việc dùng chỉ dẫn địa lý trên bao bì.
VietGAP khác chỉ dẫn địa lý thế nào?
Chỉ dẫn địa lý nói sản phẩm đến từ vùng nào và mang đặc tính của vùng đó. VietGAP chứng nhận vườn đã trồng theo quy trình thực hành nông nghiệp tốt, không phụ thuộc vùng. Một vườn có thể có cả hai, một trong hai, hoặc không có cái nào.
Mã số vùng trồng do ai cấp?
Mã số vùng trồng do cơ quan chuyên ngành về trồng trọt và bảo vệ thực vật cấp theo quy định hiện hành, thường theo yêu cầu của nước nhập khẩu. Nhà vườn ở Hàm Thuận nên hỏi hợp tác xã hoặc cán bộ nông nghiệp xã để được hướng dẫn hồ sơ và nơi nộp.
Sau sáp nhập, giấy chứng nhận VietGAP ghi tỉnh Bình Thuận còn giá trị không?
Theo nguyên tắc chung, giấy đã cấp vẫn có giá trị trong thời hạn ghi trên giấy, việc cập nhật địa chỉ làm theo hướng dẫn của tổ chức cấp. Nên liên hệ tổ chức chứng nhận và cơ quan nông nghiệp để biết cách làm cụ thể, tránh tự sửa thông tin.
Có người đề nghị mượn mã số vùng trồng thì sao?
Không nên đồng ý. Dùng mã số cho hàng không xuất phát từ vùng trồng đó là hành vi bị cấm, có thể khiến cả vùng bị tạm dừng hoặc thu hồi mã, ảnh hưởng tới mọi hộ chung mã. Nếu nghi có gian lận, nên báo hợp tác xã hoặc cơ quan chuyên ngành.