Trồng thanh long ở Hàm Thuận cho người mới: trụ, hom giống, nước và chăm cành

Trồng thanh long trên đất Hàm Thuận không khó về mặt kỹ thuật cơ bản, nhưng cần đủ năm thứ trước khi xuống hom: đất thoát nước, nguồn nước tưới chắc chắn trong mùa khô, trụ đỡ vững, hom giống sạch bệnh và vốn đủ để nuôi vườn ít nhất một, hai năm trước khi có thu hoạch ổn định. Thiếu một trong năm thứ ấy, vườn dễ dở dang.

Bài này dành cho người mới về sống ở vùng Hàm Thuận có đất vườn, người quê đi làm xa trở về muốn làm lại vườn, hay người muốn hiểu công việc của hàng xóm. Nội dung dừng ở mức nguyên lý; liều lượng phân bón, thuốc, lịch chăm cụ thể cho từng vườn nên hỏi cán bộ khuyến nông xã, các lớp tập huấn của hợp tác xã và những hộ trồng lâu năm.

Trước khi trồng: ba câu hỏi về đất, nước và đầu ra

Câu hỏi đầu tiên là đất có thoát nước không. Thanh long chịu hạn nhưng rất sợ úng. Đất xám, đất cát pha ở đồng bằng Hàm Thuận thường đạt yêu cầu này. Những thửa đất trũng, mùa mưa đọng nước nhiều ngày, đất sét nặng, cần lên liếp, đắp mô cao hoặc đào rãnh thoát nước trước khi trồng. Đi xem đất vào giữa mùa mưa, sau một trận mưa lớn, là cách đơn giản để biết nước có rút nhanh không.

Câu hỏi thứ hai là nước tưới lấy ở đâu trong mùa khô. Cây non mới trồng và cây đang nuôi trái đều cần nước đều đặn. Ở Hàm Thuận, nguồn nước có thể là giếng khoan, ao trữ, hoặc kênh mương lấy từ các hồ chứa thuỷ lợi. Mỗi nguồn có giới hạn riêng: giếng có thể yếu vào cuối mùa khô, kênh có lịch cấp nước theo đợt, ao cần đủ rộng để trữ. Nên hỏi hàng xóm quanh thửa đất xem những năm hạn gắt họ xoay xở thế nào.

Câu hỏi thứ ba là trái sẽ bán cho ai. Thanh long là cây làm hàng hoá, gần như toàn bộ trái được bán ra ngoài. Người mới nên tìm hiểu các cơ sở thu mua, hợp tác xã gần mình, tiêu chuẩn họ cần, cách họ định loại trái. Nếu định sản xuất theo hướng VietGAP hay để có mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu, những yêu cầu đó ảnh hưởng tới cách trồng ngay từ đầu, từ ghi chép nhật ký tới cách dùng thuốc.

Trụ đỡ: bộ khung của cả vườn

Thanh long là cây leo, cần trụ để bám và đỡ tán. Ở Hàm Thuận, phổ biến nhất là trụ bê tông đúc sẵn, có lõi thép, chôn sâu xuống đất. Trước đây một số vườn dùng trụ gỗ hoặc trồng cây sống làm trụ, nhưng trụ gỗ mau mục, trụ sống cạnh tranh nước, dinh dưỡng với thanh long, nên dần được thay bằng trụ bê tông. Một số mô hình mới thử trồng theo giàn chữ T hoặc giàn kéo dài để dễ cơ giới hoá, thu hái.

Trên đầu trụ thường có một khung đỡ, như vành tròn, khung sắt hoặc lốp xe cũ, để cành thanh long vươn lên rồi rủ xuống bốn phía thành tán. Tán rủ giúp cành nhận nắng đều, trái mọc trên cành rủ dễ thu hái. Trụ phải đủ cao để tán không chạm đất, đủ chắc để chịu sức nặng của cành và trái trong nhiều năm, chịu được gió mạnh mùa gió bấc.

Khoảng cách giữa các trụ và các hàng quyết định mật độ cây, độ thông thoáng của vườn và lối đi cho người làm, xe chở. Trồng quá dày tiết kiệm đất lúc đầu nhưng về sau vườn bí, ẩm, sâu bệnh nhiều, khó đi lại. Nên tham khảo khoảng cách các vườn xung quanh đang dùng và lời khuyên của khuyến nông, tính trước đường đi cho xe chở phân, chở trái.

Trụ là khoản đầu tư lớn và gần như cố định trong suốt đời vườn. Một trụ nghiêng, gãy giữa chừng vì chôn nông hay chất lượng kém sẽ kéo theo cả tán cây bị hỏng. Vì thế nhiều người trồng lâu năm chấp nhận bỏ thêm tiền cho trụ tốt hơn là tiết kiệm lúc đầu.

Hom giống: chọn đúng từ đầu

Hom lấy từ cây mẹ khoẻ, đã cho trái ổn định. Hom là đoạn cành được cắt ra để trồng. Cành mẹ nên già vừa phải, mập, xanh đều, không có vết bệnh, lấy từ những cây đã cho trái tốt. Hom từ cây suy yếu hay cành non thường bén rễ kém, sinh trưởng chậm.

Không mang bệnh từ vườn cũ sang vườn mới. Nhiều bệnh trên thanh long, trong đó có bệnh đốm nâu, có thể lây qua hom giống. Hom có chấm trắng, vết nâu, vết thối dù nhỏ cũng nên loại. Người mới nên mua hom ở nơi có nguồn gốc rõ hoặc theo hướng dẫn của cơ quan nông nghiệp địa phương.

Chọn giống theo đầu ra. Thanh long ruột trắng vỏ đỏ là giống chủ lực ở Hàm Thuận, có thị trường tiêu thụ rộng. Thanh long ruột đỏ được trồng ít hơn, thị trường khác, cách chăm và tính thụ phấn cũng khác. Trồng giống gì nên hỏi trước nơi thu mua.

Trồng vào lúc hợp thời tiết. Hom thường được trồng vào đầu mùa mưa để tận dụng độ ẩm tự nhiên, giảm công tưới cho cây non. Mỗi trụ trồng vài hom quanh chân trụ, buộc tựa vào trụ để cành non bám lên.

Nước tưới và giữ ẩm trên đất nhẹ

Đất xám, đất cát ở Hàm Thuận thấm nước nhanh, mặt đất khô lại chỉ sau vài giờ nắng. Vì vậy tưới thanh long ở đây không phải là tưới nhiều một lần mà là tưới đều, đủ ẩm vùng rễ. Rễ thanh long ăn nông, tập trung quanh gốc, nên nước cần tới đúng vùng này.

Có ba cách tưới phổ biến. Tưới gốc bằng vòi là cách truyền thống, tốn công nhưng ít đầu tư. Tưới phun mưa bằng béc gắn trên ống giúp tưới nhanh cả hàng nhưng hao nước vì bốc hơi, nhất là khi gió. Tưới nhỏ giọt đưa nước thẳng tới gốc, tiết kiệm nước nhất, nhưng đầu tư ban đầu cao hơn và cần lọc nước tốt để không nghẹt đầu nhỏ giọt. Lựa chọn tuỳ nguồn nước, vốn và quy mô vườn.

Giữ ẩm cũng quan trọng như tưới. Phủ gốc bằng rơm, cỏ khô, vỏ trấu giúp giảm bốc hơi, giữ đất mát, lâu dần mục ra thành mùn bồi cho đất. Giữ một lớp cỏ thấp giữa các hàng, cắt định kỳ thay vì làm sạch trơn, giúp đất đỡ bị nắng đốt và xói khi mưa.

Mùa mưa thì ngược lại: phải giữ cho nước thoát nhanh. Kiểm tra rãnh thoát, không để nước đọng quanh gốc, không vun gốc thành chậu trũng. Những thửa vườn bị úng vài ngày liền dễ thối rễ, cành vàng, mất cả một đợt trái.

Bón phân: hữu cơ làm nền, phân khoáng theo giai đoạn

Đất ở Hàm Thuận nghèo chất mùn, nên bón hữu cơ là nền của mọi vườn thanh long lâu năm. Phân chuồng hoai, phân hữu cơ vi sinh, xác thực vật ủ mục giúp đất giữ nước, giữ phân tốt hơn và nuôi hệ vi sinh vật có ích. Phân chuồng tươi chưa hoai có thể mang mầm bệnh, gây nóng rễ, nên phải ủ kỹ trước khi dùng.

Phân khoáng như đạm, lân, kali được bón bổ sung theo giai đoạn: giai đoạn nuôi cành cần khác giai đoạn nuôi hoa, nuôi trái. Liều lượng và tỷ lệ phụ thuộc tuổi cây, loại đất, mục tiêu năng suất, và nên theo hướng dẫn của cán bộ khuyến nông hoặc tài liệu kỹ thuật của ngành nông nghiệp. Bón quá nhiều đạm khiến cành mọc mạnh nhưng ra hoa kém, trái nhạt, cây dễ bệnh.

Một thói quen nên có là ghi nhật ký bón phân: ngày bón, loại phân, lượng dùng cho mỗi trụ. Với vườn sản xuất theo tiêu chuẩn, nhật ký là bắt buộc. Với vườn thường, nhật ký giúp bạn biết đợt nào cây phản ứng tốt, đợt nào lãng phí, và là cơ sở để hỏi ý kiến chuyên môn khi vườn có vấn đề.

Tỉa cành, tạo tán và bao trái

Tỉa cành là công việc chiếm nhiều công nhất trong năm của vườn thanh long. Những nguyên lý chung mà người trồng ở Hàm Thuận áp dụng:

• Giai đoạn cây non: giữ một vài cành khoẻ cho bò thẳng lên đầu trụ, tỉa bỏ cành phụ mọc ngang để dồn sức cho cành chính.
• Khi cành vượt qua khung đỡ: bấm ngọn để cành phân nhánh, rủ xuống quanh khung, tạo tán đều bốn phía.
• Sau mỗi đợt thu hoạch: cắt bỏ cành già, cành đã cho trái nhiều lần, cành sâu bệnh, cành mọc chen vào trong tán; giữ lại cành khoẻ làm cành mẹ cho đợt sau.
• Cành bệnh cắt ra phải đem ra khỏi vườn, xử lý theo hướng dẫn, không để đống dưới gốc làm nguồn lây.
• Dụng cụ cắt nên được lau sạch khi chuyển từ cây bệnh sang cây khoẻ.
• Bao trái bằng túi chuyên dụng ở những vườn cần trái đẹp cho thị trường khó tính, giúp giảm côn trùng chích, giảm rám nắng; cần tháo bao đúng lúc để kiểm tra độ chín.

Cành thanh long có gai nhỏ và nhựa có thể gây ngứa, nên đeo găng tay, mặc áo dài tay khi tỉa. Công việc nhiều nhưng lặp lại theo mùa, người mới có thể học nhanh nếu được hàng xóm chỉ cho vài buổi.

Đời một vườn thanh long và các khoản chi phí cấu thành

Bảng dưới đây tả các giai đoạn và loại chi phí ở mức nguyên lý, không phải dự toán. Thời gian từng giai đoạn thay đổi theo chăm sóc và điều kiện vườn.

Điều người mới thường tính thiếu là giai đoạn kiến thiết: chưa có thu hoạch đáng kể nhưng vẫn phải chi đều. Cộng thêm khả năng gặp một năm giá thấp ngay khi vườn vừa cho trái, vốn dự phòng phải có mặt trong kế hoạch ngay từ đầu.

Một cách tính đơn giản mà nhiều người trồng lâu năm khuyên: lập bảng chi theo từng tháng cho hai năm đầu, cộng thêm một khoản dự phòng cho những việc bất ngờ như giếng yếu phải khoan lại, trụ gãy sau gió lớn, một đợt bệnh phải cắt bỏ nhiều cành. Rồi giả định một năm giá thấp ngay khi vườn bắt đầu cho trái, xem gia đình có chịu được không. Nếu phép thử ấy không qua, nên thu nhỏ quy mô lúc đầu, mở rộng dần khi đã có kinh nghiệm và có tiền từ chính vườn.

Câu hỏi thường gặp

Trồng thanh long bao lâu thì có trái?

Cây thường ra trái bói sau khoảng một năm hoặc hơn nếu được chăm tốt, và cho thu hoạch ổn định từ năm thứ hai, thứ ba trở đi. Thời gian cụ thể phụ thuộc chất lượng hom giống, nước tưới, phân bón và cách tạo tán của từng vườn.

Đất nào ở Hàm Thuận trồng thanh long tốt?

Đất xám, đất cát pha thoát nước tốt ở đồng bằng là nơi thanh long phát triển nhiều nhất. Đất trũng, đất sét nặng dễ úng thì phải lên liếp, đào rãnh thoát. Quan trọng không kém đất là có nguồn nước tưới đủ trong mùa khô.

Nên dùng trụ bê tông hay trụ sống?

Phần lớn vườn ở Hàm Thuận dùng trụ bê tông vì bền, không cạnh tranh nước và dinh dưỡng với cây. Trụ sống rẻ lúc đầu nhưng cây làm trụ hút nước, che nắng, khó kiểm soát. Trụ bê tông cần chôn đủ sâu, chất lượng tốt để chịu gió và sức nặng nhiều năm.

Mua hom giống thanh long ở đâu cho an toàn?

Nên lấy hom từ vườn có cây mẹ khoẻ, cho trái tốt, không có dấu hiệu bệnh, hoặc theo hướng dẫn của cơ quan nông nghiệp, hợp tác xã địa phương. Tránh hom có chấm trắng, vết nâu, vết thối vì nhiều bệnh lây qua hom giống từ vườn cũ sang vườn mới.

Tưới nhỏ giọt có đáng đầu tư cho vườn thanh long không?

Tưới nhỏ giọt tiết kiệm nước và công, rất hợp với đất nhẹ thấm nhanh và vùng thiếu nước mùa khô. Đổi lại đầu tư ban đầu cao hơn và cần lọc nước tốt. Vườn nhỏ, nguồn nước dồi dào có thể bắt đầu bằng tưới gốc, nâng cấp dần khi có điều kiện.

Ở Hàm Thuận hỏi kỹ thuật trồng thanh long ở đâu?

Cán bộ khuyến nông xã, các lớp tập huấn của hợp tác xã, cơ quan nông nghiệp địa phương là nơi có hướng dẫn chính thức. Bên cạnh đó, những hộ trồng lâu năm quanh vườn là nguồn kinh nghiệm thực tế quý, nhất là về nước, sâu bệnh và cách bán hàng.