Thanh long ở Hàm Thuận ra hoa tự nhiên trong những tháng nắng dài, khoảng từ mùa xuân tới cuối mùa mưa; đó là chính vụ, hay mùa thuận. Những tháng ngày ngắn còn lại, người trồng thắp đèn để cây ra hoa nghịch vụ. Từ khi hoa nở tới khi trái chín mất khoảng một tháng. Nhờ kết hợp hai mùa, vùng này có trái gần như quanh năm, nhưng lượng hàng và chất lượng mỗi thời điểm một khác.
Lịch dưới đây mô tả theo nhịp chung mà người trồng ở Hàm Thuận quen thuộc. Thời điểm cụ thể từng năm có thể sớm muộn tuỳ thời tiết, giống và cách xử lý của mỗi vườn. Bài viết cho người mua, người làm thuê theo mùa và người mới bắt đầu muốn hình dung một năm của vườn thanh long.
Hai nhịp lớn: mùa thuận và mùa nghịch
Mùa thuận là khoảng thời gian cây tự ra hoa vì ngày đủ dài và trời đủ nóng. Ở vùng Hàm Thuận, giai đoạn này trải từ khoảng mùa xuân sang mùa hè và kéo tới mùa thu, với nhiều đợt hoa nối tiếp. Trong mùa thuận, gần như vườn nào cũng ra hoa, không cần thắp đèn, chi phí thấp hơn, nhưng vì hàng nhiều nên giá thường thấp hơn các tháng khác.
Mùa nghịch là những tháng cuối năm và đầu năm sau, khi ngày ngắn, cây không tự ra hoa. Muốn có trái, người trồng phải thắp đèn. Chi phí cao hơn, rủi ro thời tiết cũng khác: cuối mùa mưa có thể còn những trận mưa lớn làm hoa thối, trái nứt; mùa gió bấc đầu năm gió mạnh, khô hanh, cây cần nước nhiều hơn. Bù lại, trái nghịch vụ thường bán được giá hơn vì thị trường ít hàng, trong đó có dịp Tết Nguyên đán.
Giữa hai mùa là những tuần cây nghỉ, được tỉa cành, bón phân, nuôi cành mới. Một vườn được chăm đúng sẽ luân phiên giữa ra trái và nghỉ, không ép liên tục. Nhiều nhà vườn chia vườn thành nhiều lô, mỗi lô một lịch, để lúc nào cũng có việc và có hàng bán, đồng thời giảm rủi ro dồn hết vào một thời điểm.
Lịch tham khảo một năm của vườn thanh long ở Hàm Thuận
Bảng sau là lịch chung để hình dung, không phải lịch kỹ thuật cho từng vườn. Thời điểm có thể lệch vài tuần tuỳ năm và tuỳ vườn.
| Khoảng thời gian | Trên vườn | Công việc chính | Ghi chú cho người mua |
|---|---|---|---|
| Đầu năm (sau Tết) | Thu nốt trái nghịch vụ, cây nghỉ | Tỉa cành, bón phục hồi, tưới mùa khô | Hàng ít dần, trái nghịch vụ cuối đợt |
| Mùa xuân sang hè | Cây bắt đầu ra hoa tự nhiên | Nuôi hoa, tỉa nụ, bao trái nếu cần | Bắt đầu có trái chính vụ |
| Giữa năm | Nhiều đợt hoa, trái liên tục | Thu hái nhiều đợt, chống sâu bệnh mùa mưa | Hàng nhiều, dễ mua, giá thường mềm |
| Cuối mùa mưa | Ra hoa tự nhiên thưa dần | Phòng thối trái, nứt trái, tỉa cành | Chất lượng thay đổi theo thời tiết |
| Cuối năm | Thắp đèn cho nghịch vụ | Thắp đèn, nuôi nụ, chuẩn bị hàng Tết | Hàng ít, nhu cầu tăng gần Tết |
| Cận Tết Nguyên đán | Trái nghịch vụ chín | Thu hái, phân loại, đóng thùng | Nhu cầu biếu, cúng cao nhất trong năm |
Người làm thuê theo mùa, đội cắt trái, xe chở hàng cũng sống theo nhịp này: giữa năm và cận Tết là hai đỉnh việc, những tuần nghỉ giữa hai mùa thì công việc chủ yếu là tỉa cành, bón phân.
Từ nụ đến trái: một tháng rưỡi quyết định
Sau khi cây phân hoá mầm hoa, những nụ nhỏ nhú ra trên mép cành. Trong khoảng hai, ba tuần, nụ lớn dần, dài ra, phần đầu chuyển màu. Người trồng thường tỉa bớt nụ, giữ lại số nụ vừa sức trên mỗi cành, chọn nụ khoẻ, cách nhau hợp lý để trái sau này có chỗ phát triển.
Hoa thanh long nở về đêm. Chiều tối, cánh hoa trắng to bắt đầu mở; đến khuya hoa nở rộ, toả mùi thơm nhẹ, rồi tàn dần vào sáng hôm sau. Cảnh vườn thanh long nở hoa đồng loạt vào đêm trăng là điều người sống lâu ở Hàm Thuận hay kể. Ở một số vườn, người trồng thụ phấn bổ sung để tăng tỷ lệ đậu trái, nhất là với những giống tự thụ phấn kém.
Sau khi hoa tàn, bầu hoa phát triển thành trái. Khoảng ba, bốn tuần đầu trái lớn nhanh, vỏ còn xanh. Giai đoạn cuối, vỏ chuyển dần sang hồng rồi đỏ, tai trái vẫn còn xanh. Người trồng tính ngày thu hái dựa vào số ngày sau khi hoa nở và màu vỏ, vì thu quá sớm trái chưa đủ ngọt, quá muộn trái dễ nứt, tai héo, khó bảo quản khi vận chuyển xa.
Tổng cộng từ khi thắp đèn hoặc khi cây bắt đầu ra nụ tự nhiên tới khi có trái cắt bán là khoảng hơn một tháng rưỡi tới hai tháng, tuỳ mùa. Đây là con số chung giúp người trồng tính ngược lịch, ví dụ muốn bán đúng dịp Tết thì phải bắt đầu xử lý từ khoảng hai tháng trước.
Mùa Tết: đợt hàng căng nhất trong năm
Ở nhiều gia đình Việt Nam, thanh long là một trong những loại trái được bày trên mâm ngũ quả ngày Tết vì màu đỏ và hình dáng đẹp. Nhu cầu mua biếu, mua cúng dồn vào vài tuần trước Tết Nguyên đán. Người trồng ở Hàm Thuận tính lịch thắp đèn để trái chín đúng khoảng này, với hy vọng bán được giá hơn ngày thường.
Nhưng chính vì nhiều người cùng nhắm vào một thời điểm, mùa Tết cũng nhiều rủi ro. Thời tiết cuối năm thất thường có thể làm trái chín sớm hoặc muộn hơn dự tính vài ngày, đủ để lỡ đợt bán cao điểm. Các chuyến xe đi phía Bắc, đi cửa khẩu dồn dập, kho lạnh và cơ sở đóng gói làm việc hết công suất. Có năm giá Tết tốt, có năm hàng dồn nhiều, giá không như mong đợi.
Với người mua lẻ, đặc biệt là người ở xa muốn đặt thanh long Hàm Thuận gửi về làm quà Tết, nên đặt sớm, hỏi rõ ngày cắt, ngày gửi, cách đóng gói. Trái cắt quá sớm trước khi gửi đi xa có thể đến nơi đẹp mã nhưng chưa ngọt; trái cắt đúng độ nhưng đóng gói sơ sài thì dễ dập trên đường.
Thời tiết từng mùa ảnh hưởng tới trái ra sao
Mùa khô nắng gắt. Cây chịu hạn tốt nhưng khi đang nuôi trái vẫn cần nước đều. Thiếu nước, trái nhỏ, vỏ mỏng, dễ rám nắng ở phía hứng nắng chiều. Nhiều vườn che bớt nắng cho trái hoặc tưới bổ sung vào những đợt nóng.
Đầu và giữa mùa mưa. Độ ẩm cao là điều kiện cho nấm bệnh phát triển trên cành và trái. Hoa gặp mưa lớn dễ thối, thụ phấn kém. Người trồng phải theo dõi sâu bệnh sát hơn và giữ vườn thông thoáng, thoát nước tốt.
Cuối mùa mưa. Những trận mưa dồn sau thời gian nắng có thể làm trái đang chín hút nước nhanh, nứt vỏ. Trái nứt khó bán đi xa, thường phải bán ngay tại chỗ với giá thấp hoặc đưa vào chế biến.
Mùa gió bấc. Gió mạnh, khô hanh làm cây mất nước nhanh, cành có thể bị quật gãy, trụ yếu có thể nghiêng. Đây cũng là mùa thắp đèn nên dây điện, bóng đèn cần được kiểm tra kỹ sau những ngày gió lớn.
Người mua nên chọn thanh long vào thời điểm nào
Nếu bạn chỉ muốn ăn ngon với giá dễ chịu, giữa mùa thuận là lúc dễ chọn nhất: hàng nhiều, trái chín tự nhiên dưới nắng, người bán sẵn sàng cho chọn lựa. Nếu bạn cần trái đẹp để biếu, để bày mâm ngày Tết, mùa nghịch vụ cuối năm có những trái được chăm kỹ, vỏ đỏ đều, tai xanh, nhưng phải chấp nhận nhu cầu cao.
Những tuần chuyển mùa, nhất là cuối mùa mưa, nên chọn kỹ hơn: kiểm tra vết nứt, chỗ thâm ở chân tai, mùi lạ ở cuống. Trái nứt nhẹ vẫn ăn được nếu dùng ngay, nhưng không hợp để gửi đi xa hay để lâu.
Với người sống ở Hàm Thuận, mua trực tiếp từ vườn quen hoặc từ những hộ hàng xóm là cách đơn giản nhất để có trái đúng độ chín. Nhiều nhà vườn còn để lại những trái chín cây, không đủ chuẩn xuất đi xa vì vỏ có vết nhưng ruột rất ngọt; đây là món quen của người địa phương mà khách ít khi biết.
Một năm của người làm thuê theo mùa thanh long
Không phải ai làm việc trong vườn thanh long cũng có vườn. Ở Hàm Thuận có cả một lực lượng lao động làm thuê theo ngày, theo việc: tỉa cành, bón phân, bao trái, cắt trái, bốc xếp, phân loại ở cơ sở đóng gói. Có người là nông dân trong xã tranh thủ lúc vườn nhà rảnh, có người từ các xã vùng núi xuống, có người từ nơi khác tới theo mùa.
Nhịp việc của họ đi theo lịch của vườn. Giữa mùa thuận, việc cắt trái gần như ngày nào cũng có, nhiều đội đi từ sáng sớm để tránh nắng, cắt xong chở ra vựa trước trưa. Cận Tết là đỉnh thứ hai: việc nhiều, thời gian gấp, các cơ sở đóng gói làm cả ngày lẫn tối. Những tuần cây nghỉ, việc thưa hơn, chủ yếu là tỉa cành, dọn cành bỏ, bón phân.
Với người mới đi làm thuê, vài điều nên biết: hỏi rõ trả công theo ngày hay theo số lượng, giờ làm, có được bố trí đồ bảo hộ khi làm việc gần khu phun thuốc hay không. Cành thanh long có gai nhỏ, nhựa cành dễ làm ngứa tay, nên đeo găng, mặc áo dài tay. Khi vườn đang thắp đèn, phải được chỉ rõ chỗ cầu dao và các đoạn dây điện cần tránh.
Lịch vườn thay đổi qua các năm
Lịch mùa vụ mô tả ở trên là nhịp chung, nhưng thực tế mỗi năm một khác. Có năm mùa mưa đến sớm và kéo dài, trái chính vụ bị thối, nứt nhiều; có năm khô hạn gay gắt, nguồn nước hồ chứa xuống thấp, người trồng phải tính lại số lô thắp đèn vì không đủ nước nuôi trái. Có năm giá đầu vụ tốt khiến nhiều hộ thắp đèn dồn dập, tới cuối năm hàng lại thừa.
Vì thế nhà vườn có kinh nghiệm thường có hai lịch: lịch của cây, dựa vào thời tiết và sức cây, và lịch của thị trường, dựa vào thông tin từ thương lái, hợp tác xã, cơ sở thu mua. Khi hai lịch lệch nhau, họ ưu tiên sức cây, vì ép cây ra trái lúc yếu chỉ đổi lấy một đợt hàng xấu và nhiều tháng phục hồi. Cán bộ khuyến nông xã và các buổi tập huấn của hợp tác xã là nơi người trồng cập nhật được dự báo thời tiết vụ mùa và khuyến cáo chung của ngành nông nghiệp.
Câu hỏi thường gặp
Thanh long ở Hàm Thuận chính vụ vào tháng mấy?
Chính vụ là khoảng thời gian cây tự ra hoa nhờ ngày dài, trải từ mùa xuân sang hè và kéo tới mùa thu, với nhiều đợt hoa nối nhau. Thời điểm cụ thể mỗi năm có thể sớm muộn vài tuần tuỳ thời tiết và cách chăm sóc của từng vườn.
Thanh long nghịch vụ là gì?
Là trái thu hoạch vào những tháng cây không tự ra hoa, chủ yếu cuối năm và đầu năm sau. Người trồng phải thắp đèn ban đêm để cây ra hoa, nên chi phí cao hơn. Trái nghịch vụ thường được giá hơn chính vụ vì thị trường ít hàng, nhất là dịp Tết.
Từ khi hoa nở đến khi thu hoạch thanh long mất bao lâu?
Khoảng một tháng, tuỳ mùa và giống. Nếu tính từ khi nụ bắt đầu nhú thì khoảng một tháng rưỡi tới hai tháng. Người trồng dựa vào số ngày sau khi hoa nở và màu vỏ để chọn ngày cắt, tránh cắt non hoặc để quá chín dễ nứt.
Vì sao hoa thanh long chỉ nở vào ban đêm?
Đây là đặc tính của loài, gốc ở vùng nhiệt đới châu Mỹ, nơi hoa được thụ phấn bởi những loài hoạt động về đêm. Hoa thường mở vào chiều tối, nở rộ lúc khuya và tàn vào sáng hôm sau, nên muốn ngắm hoa thanh long phải đi vào buổi tối.
Mua thanh long làm quà Tết từ Hàm Thuận cần lưu ý gì?
Đặt sớm, hỏi rõ ngày cắt, ngày gửi, cách đóng thùng và thời gian vận chuyển. Chọn trái vỏ đỏ đều, tai xanh cứng, không nứt. Trái cắt quá non có thể đẹp mã nhưng kém ngọt; trái đúng độ nhưng đóng gói sơ sài thì dễ dập trên đường.
Thanh long nứt trái có ăn được không?
Trái nứt do mưa vẫn ăn được nếu còn tươi, không có mùi lạ, không có vết thối hay nấm mốc ở chỗ nứt. Nên ăn ngay trong ngày vì chỗ nứt là đường cho vi sinh vật xâm nhập, không thích hợp để bảo quản lâu hay gửi đi xa.