Thanh long nổi bật nhất nhưng không phải cây duy nhất của Hàm Thuận. Đi từ biển lên núi, cây trồng đổi theo bậc địa hình: ruộng lúa ở những cánh đồng có kênh tưới, thanh long trên đất xám đồng bằng, cao su và điều trên vùng đồi, mì, bắp, đậu trồng theo mùa mưa, cây ăn trái lâu năm và rừng ở vùng núi phía bắc. Đi kèm là chăn nuôi bò, dê, gà, vừa là nguồn thu vừa là nguồn phân cho vườn.
Bài này dành cho người mới về sống ở Hàm Thuận muốn hiểu hàng xóm mình làm gì, người có đất đang cân nhắc trồng cây gì, và người quê ở xa muốn biết đồng ruộng quê nhà giờ ra sao. Số liệu diện tích từng loại cây thay đổi theo năm nên không nêu ở đây; ai cần số chính xác nên tra báo cáo thống kê nông nghiệp gần nhất.
Cây trồng chính theo từng vùng của Hàm Thuận
Bảng tóm tắt theo bậc địa hình và tên xã mới, để dễ hình dung. Ranh giới giữa các vùng không sắc nét; trong một xã thường có nhiều kiểu canh tác xen nhau.
| Vùng | Xã mới tiêu biểu | Cây trồng, vật nuôi thường gặp |
|---|---|---|
| Núi và rìa cao nguyên phía bắc | La Dạ, Đông Giang, Hồng Sơn | Rừng trồng, cao su, điều, cây ăn trái lâu năm, rẫy mì, bắp |
| Đồi gò chuyển tiếp | Hàm Thuận Bắc, Hàm Thạnh, Tân Lập | Cao su, điều, mì, thanh long nơi có nước, chăn nuôi bò, dê |
| Đồng bằng có thuỷ lợi | Hàm Thuận, Hàm Liêm, phường Hàm Thắng | Lúa nước, thanh long, rau màu, cây ăn trái vườn nhà |
| Đồng bằng đất xám phía nam | Hàm Thuận Nam, Hàm Kiệm | Thanh long là chính, xen ít rau màu, cây ăn trái |
| Ven biển | Tân Thành | Nghề biển là chính; trên đất cát có rau màu, cây chịu hạn, rừng phi lao |
Đây là bức tranh chung, phần chi tiết như xã nào trồng nhiều loại nào nhất nên hỏi cán bộ nông nghiệp xã, vì cơ cấu cây trồng mỗi nơi thay đổi đáng kể theo giá cả qua từng năm.
Lúa nước: những cánh đồng sống nhờ kênh tưới
Trước khi thanh long phủ kín đồng bằng, lúa là cây lương thực chính của nhiều xã vùng Hàm Thuận. Ngày nay, ruộng lúa vẫn còn ở những nơi có nước tưới chủ động, nhất là vùng đồng bằng phía Hàm Thuận Bắc cũ, quanh Hàm Chính, Hàm Liêm, Hàm Thắng, Hàm Trí, nơi kênh mương dẫn nước từ hồ Sông Quao và các công trình thuỷ lợi khác chảy qua. Ở phía Hàm Thuận Nam cũ, lúa có ở những dải đất phù sa ven sông suối nhỏ, nhưng diện tích ít hơn nhiều.
Lúa ở đây phụ thuộc chặt vào lịch cấp nước. Những năm hồ chứa đủ nước, nông dân làm được hai, có nơi ba vụ. Năm hạn, hồ xuống thấp, chính quyền và đơn vị quản lý thuỷ lợi phải tính toán ưu tiên nước sinh hoạt và cây lâu năm trước, một số diện tích lúa phải chuyển sang cây cạn ít nước hoặc để nghỉ. Người trồng lúa vì thế luôn theo dõi thông báo lịch thời vụ, lịch cấp nước của địa phương.
Một xu hướng rõ trong nhiều năm là ruộng lúa chuyển dần sang thanh long hoặc cây khác cho thu nhập cao hơn trên cùng diện tích. Việc chuyển đổi trên đất lúa cần tuân theo quy định về sử dụng đất trồng lúa; người dân nên hỏi chính quyền xã trước khi chuyển, tránh làm rồi mới biết không đúng thủ tục.
Cao su và điều: cây lâu năm của vùng đồi
Lên vùng đồi gò phía tây và phía bắc, đất đỏ vàng, đất xám trên nền dốc, cây lâu năm chiếm ưu thế. Cao su được trồng ở cả các nông trường, công ty và hộ gia đình. Vườn cao su cho mủ sau một số năm kiến thiết, người cạo mủ làm từ khuya đến sáng sớm, cách sống khác hẳn nhịp của vườn thanh long. Thu nhập từ cao su gắn với giá mủ trên thị trường thế giới, có thời kỳ rất tốt, có thời kỳ xuống thấp khiến nhiều hộ bỏ cạo hoặc chặt bỏ.
Điều là cây quen thuộc của vùng đất khô Bình Thuận cũ. Cây chịu hạn, ít đòi hỏi chăm sóc, mùa ra hoa vào mùa khô và thu trái vào khoảng cuối mùa khô, đầu mùa mưa. Ở Hàm Thuận, điều thường thấy ở vùng đồi Hàm Thạnh, Tân Lập, các xã vùng núi phía bắc, trồng thành vườn hoặc xen trong rẫy. Hạt điều thô được bán cho cơ sở thu mua, chế biến; một phần được rang, làm quà.
Cả cao su lẫn điều đều là cây cho thu nhập chậm nhưng ổn định hơn cây ngắn ngày, phù hợp với người có đất rộng ở vùng đồi và không có nguồn nước dồi dào như vùng thanh long. Người mới mua đất vườn ở vùng đồi thường gặp sẵn những vườn điều, vườn cao su của chủ cũ; trước khi quyết định giữ hay thay, nên hỏi người địa phương về năng suất, tuổi vườn và chi phí chăm sóc thực tế.
Mì, bắp, đậu và cây màu theo mùa mưa
Trên những rẫy không có nước tưới, nông dân trồng cây ngắn ngày theo mùa mưa: mì (sắn), bắp, đậu xanh, đậu phộng, mè. Mì là cây chịu hạn, dễ trồng trên đất nghèo, củ được bán cho các cơ sở chế biến tinh bột hoặc làm thức ăn chăn nuôi. Bắp và đậu các loại vừa phục vụ gia đình vừa bán ra chợ.
Nhịp của rẫy rất khác vườn thanh long. Khi những cơn mưa đầu mùa đủ ướt đất, cả nhà ra rẫy làm đất, gieo hạt cho kịp; giữa mùa làm cỏ, cuối mùa thu hoạch trước khi khô hạn trở lại. Một năm mưa đến muộn hay ngắt quãng có thể khiến cả vụ thất thu. Vì vậy cây màu ở đây thường được xem là nguồn thu phụ, ít ai dựa hẳn vào nó.
Trồng mì liên tục nhiều năm trên một mảnh đất dốc dễ làm đất bạc màu, xói mòn. Cán bộ khuyến nông thường khuyến cáo luân canh mì với cây họ đậu, trồng theo đường đồng mức, để lại thảm cỏ hoặc cây che phủ giữa các vụ để giữ đất. Những biện pháp này tốn thêm công nhưng giúp mảnh đất còn trồng được nhiều năm về sau.
Cây ăn trái, rau và vườn nhà
Gần như nhà nào ở nông thôn Hàm Thuận cũng có một mảnh vườn nhỏ: vài cây xoài, mít, chuối, đu đủ, mãng cầu, dừa, vài luống rau, giàn mướp, giàn bầu, bụi sả, bụi ớt. Vườn nhà không nhằm làm giàu mà để có trái cây, rau ăn hằng ngày, đỡ một phần chi tiêu, có trái biếu hàng xóm. Ở những vùng có nước, có hộ trồng rau màu thành luống bán ra chợ quê, chợ thị trấn.
Vài năm gần đây, ở một số vùng núi giáp rìa cao nguyên, người dân thử trồng thêm các loại cây ăn trái lâu năm có giá trị cao hơn. Kết quả mỗi nơi một khác tuỳ đất, nước và kỹ thuật; đây là lĩnh vực nên tìm hiểu kỹ, đi xem tận mắt những vườn đã cho trái ổn định nhiều năm trước khi quyết định.
Ở dải đất cát ven biển thuộc xã Tân Thành mới, đất nghèo và gió mặn khiến việc trồng trọt khó khăn hơn. Người dân trồng một số loại rau, củ chịu hạn, cây ăn trái chịu gió quanh nhà, và giữ những rừng phi lao chắn cát. Kinh tế chính ở đây là nghề biển và dịch vụ du lịch hơn là nông nghiệp.
Chăn nuôi đi kèm với vườn
Bò. Bò được nuôi nhiều ở vùng đồi, vùng ven rẫy, nơi có bãi chăn thả và nguồn cỏ, phụ phẩm như thân bắp, dây đậu. Phân bò ủ hoai là nguồn phân hữu cơ quý cho vườn thanh long và vườn cây lâu năm, nhiều nhà vườn mua phân bò của các hộ chăn nuôi quanh vùng.
Dê. Dê chịu được khí hậu khô, ăn được nhiều loại lá, cây bụi, nên hợp với vùng đất khô cằn. Một số hộ ở vùng đồi nuôi dê bán thịt. Nuôi dê cần chuồng cao ráo, thoáng, tránh để dê phá cây non trong vườn.
Gà, heo quy mô gia đình. Hầu hết hộ nông thôn có vài con gà, có nơi nuôi heo. Ngoài ra trên địa bàn có các trại chăn nuôi quy mô lớn hơn, hoạt động theo quy định về môi trường và khoảng cách với khu dân cư; người mua đất làm nhà nên tìm hiểu xem gần đó có trại hay không.
Cá ở ao, hồ. Ao trữ nước tưới thanh long ở một số vườn được thả cá để tận dụng. Ở các hồ chứa lớn, việc đánh bắt, nuôi cá thường được quản lý theo quy định riêng của đơn vị quản lý hồ.
Nước quyết định cây gì, nhiều hơn đất
Nhìn lại bản đồ cây trồng của Hàm Thuận, có thể thấy một quy luật đơn giản: nơi nào có nước tưới chủ động, nơi đó trồng lúa hoặc thanh long; nơi nào chỉ trông vào trời mưa, nơi đó trồng cây chịu hạn như điều, mì, cao su. Đất quan trọng, nhưng ở vùng khô hạn này, nước mới là yếu tố quyết định cuối cùng.
Vì vậy những thay đổi về nước luôn kéo theo thay đổi về cây. Một con kênh mới đưa nước tới, một mùa khô dài làm giếng cạn, một hồ chứa được nâng cấp hay một đợt hạn khiến hồ xuống thấp, đều có thể làm cơ cấu cây trồng của cả một vùng xoay chuyển trong vài năm. Người mua đất vườn ở Hàm Thuận nên hỏi về nước trước khi hỏi về đất: giếng sâu bao nhiêu, mùa khô còn nước không, có kênh tưới đi qua không, lịch cấp nước thế nào.
Phần tự nhiên của chuyện nước, như sông suối, hồ chứa, mùa khô hạn, được viết ở mục đất đai và khí hậu của trang; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng mọi quyết định trồng cây đều nên bắt đầu từ câu hỏi về nước.
Trước khi chuyển đổi cây trồng: những câu nên tự hỏi
Chuyển từ thanh long sang cây khác, từ lúa sang thanh long, hay thử một cây mới đang được nhiều người nhắc tới đều là quyết định nhiều năm. Kinh nghiệm của vùng Hàm Thuận cho thấy những câu hỏi dưới đây nên được trả lời trước:
- Đất và nước của mảnh vườn có hợp với cây mới không, đặc biệt là nước tưới trong mùa khô?
- Ai sẽ mua sản phẩm, ở đâu, với tiêu chuẩn gì? Đã có ai trong vùng trồng thành công và bán ổn định nhiều năm chưa?
- Bao lâu cây mới cho thu hoạch, và gia đình sống bằng gì trong thời gian chờ?
- Chuyển đổi trên đất lúa hay đất rừng có cần thủ tục gì với chính quyền xã không?
- Nếu giá cây mới xuống, phương án dự phòng là gì?
- Có thể thử trên một phần nhỏ diện tích trước khi chuyển cả vườn không?
Cán bộ khuyến nông xã, hợp tác xã và hội nông dân là nơi hỏi đầu tiên; những người hàng xóm đã thử trước là nơi hỏi thứ hai, và thường thật thà hơn những người bán giống.
Câu hỏi thường gặp
Hàm Thuận Bắc trồng lúa ở đâu?
Lúa còn nhiều ở vùng đồng bằng có kênh tưới phía Hàm Thuận Bắc cũ, quanh các khu vực Hàm Chính, Hàm Liêm, Hàm Thắng, Hàm Trí, nơi có nước từ hồ Sông Quao và các công trình thuỷ lợi. Diện tích lúa đã giảm nhiều so với trước do chuyển sang thanh long và cây khác.
Vùng đồi Hàm Thuận hợp với cây gì?
Vùng đồi đất đỏ vàng, đất xám trên dốc, ít nước tưới thường trồng cây lâu năm chịu hạn như cao su, điều, cùng cây màu theo mùa mưa như mì, bắp, đậu. Thanh long chỉ trồng được ở những chỗ có nguồn nước. Nên hỏi khuyến nông trước khi chọn cây.
Hạt điều ở Hàm Thuận thu hoạch vào mùa nào?
Điều ra hoa trong mùa khô và thường thu trái vào khoảng cuối mùa khô, đầu mùa mưa. Thời điểm cụ thể mỗi năm sớm muộn tuỳ thời tiết. Hạt điều thô được bán cho cơ sở thu mua, chế biến; một phần được rang, đóng gói làm quà.
Có nên chặt thanh long để trồng cây khác không?
Tuỳ từng vườn. Nên cân nhắc đất, nước, đầu ra của cây mới, thời gian chờ thu hoạch, khả năng tài chính và quy định nếu là đất lúa. Thử trên một phần nhỏ trước, hỏi cán bộ khuyến nông và những người đã làm thành công nhiều năm là cách an toàn hơn chuyển cả vườn.
Mua phân chuồng cho vườn ở Hàm Thuận có dễ không?
Vùng đồi, vùng ven rẫy có nhiều hộ nuôi bò, dê nên phân chuồng khá sẵn, nhiều nhà vườn mua của các hộ quanh vùng. Phân nên được ủ hoai trước khi bón để diệt mầm bệnh, hạt cỏ và tránh làm nóng rễ cây.
Vùng ven biển Tân Thành có trồng trọt được không?
Có nhưng hạn chế. Đất cát nghèo, gió mặn, nên người dân trồng một số rau, củ chịu hạn, cây ăn trái chịu gió quanh nhà và giữ rừng phi lao chắn cát. Kinh tế chính ở dải ven biển là nghề biển và dịch vụ du lịch hơn là nông nghiệp.