Thanh long trở thành cây chủ lực của vùng Hàm Thuận vì ba điều kiện hiếm khi gặp nhau: một loài cây thuộc họ xương rồng chịu hạn, ưa nắng, sợ úng; một vùng đất ít mưa, nắng gần quanh năm, đất xám và đất cát thoát nước nhanh; và những người nông dân sớm tìm ra cách thắp đèn cho cây ra trái ngoài mùa. Từ vài trụ trồng trong vườn nhà, thanh long đã phủ kín phần lớn đồng bằng Hàm Thuận Nam và một phần lớn Hàm Thuận Bắc cũ.
Ngày nay, đi trên quốc lộ 1 qua vùng Thuận Nam, Hàm Minh hay trên các con đường liên xã quanh Ma Lâm, Hàm Đức, khung cảnh quen thuộc là những hàng trụ xi măng thẳng tắp, mỗi trụ đội một tán thanh long rủ xuống như chiếc ô xanh. Ban đêm, cũng những cánh đồng ấy sáng rực đèn. Cảnh đó không có từ đầu; nó là kết quả của vài chục năm thay đổi.
Bài này kể lại vì sao thanh long hợp với đất này, nó lan ra thế nào trên bản đồ các xã, thay đổi đời sống người dân ra sao và những rủi ro đi kèm khi cả một vùng dựa vào một loại cây. Kỹ thuật trồng, thắp đèn, thu mua được viết riêng ở các bài khác trong cùng mục.
Một loài cây chịu khổ gặp một vùng đất khắc nghiệt
Thanh long là cây leo thuộc họ xương rồng, gốc từ vùng nhiệt đới châu Mỹ. Thân cây là những cành ba cạnh mọng nước, gần như không có lá thật; phần lớn việc quang hợp diễn ra trên chính cành xanh ấy. Giống nhiều loài xương rồng khác, thanh long mở khí khổng chủ yếu vào ban đêm để lấy khí carbonic, ban ngày đóng lại để giữ nước. Nhờ cơ chế đó, cây mất rất ít nước trong những ngày nắng gắt, chịu được những đợt khô kéo dài mà nhiều loài cây ăn trái khác không chịu nổi.
Điểm yếu của thanh long là rễ. Rễ cây chủ yếu ăn nông, mảnh, cần đất thoáng khí. Gặp đất thịt nặng, đọng nước nhiều ngày, rễ dễ thối, cành vàng rồi rũ. Vì thế loài cây này không hợp với những vùng mưa nhiều, đất trũng; nó hợp với nơi mưa ít, đất nhẹ, nước thấm đi nhanh.
Hàm Thuận đáp ứng đúng những đòi hỏi ấy. Vùng này thuộc dải khô hạn của duyên hải Nam Trung Bộ, mùa khô dài, nắng nhiều giờ trong năm, gió mạnh trong mùa gió bấc. Đồng bằng phần lớn là đất xám nhiều cát hình thành trên các thềm cũ, ven biển là đất cát. Những đặc điểm khiến lúa nước, rau màu ở đây vất vả lại trở thành lợi thế với một cây xương rồng: nắng nhiều thì cây khoẻ, đất thoát nước thì rễ không thối, khô hạn thì nấm bệnh ít hơn so với vùng ẩm.
Điều kiện duy nhất cây cần mà đất không tự có là nước tưới đều trong mùa khô khi cây đang nuôi trái, và lượng hữu cơ để bù cho đất nghèo. Người trồng giải quyết bằng giếng khoan, ao trữ, kênh mương từ các hồ chứa, cùng với phân chuồng và phân hữu cơ bón đều đặn. Khi hai thứ ấy được đáp ứng, thanh long trên đất Hàm Thuận cho trái to, vỏ đỏ tươi, tai xanh cứng, vị ngọt mát, những đặc điểm làm nên tên tuổi của nó trên thị trường.
Từ vài trụ trong vườn nhà tới những cánh đồng trụ
Thanh long đã có mặt ở Việt Nam từ lâu, ban đầu là cây trồng lẻ trong vườn nhà, trái dùng trong gia đình, bày mâm cúng ngày rằm, ngày Tết. Ở vùng Bình Thuận cũ, một số hộ trồng vài trụ quanh nhà, bán ít trái ở chợ quê. Chưa ai coi đó là cây làm giàu.
Bước ngoặt đến khi thị trường tiêu thụ mở ra, đặc biệt là đầu ra phía biên giới phía Bắc, cùng lúc với việc người trồng nhận ra cây cho lãi khá trên đúng những thửa đất xám mà trước đó trồng lúa một vụ, trồng mì hay bỏ hoang. Khoảng những năm cuối thế kỷ trước, các hộ ở vùng Hàm Thuận Nam bắt đầu chuyển hẳn ruộng, rẫy sang trồng thanh long. Cây lan dần từ những xã quanh thị trấn Thuận Nam, Hàm Minh, Hàm Mỹ ra Hàm Kiệm, Hàm Cường, Mương Mán, rồi lên phía Hàm Thuận Bắc cũ ở vùng Hàm Đức, Hàm Liêm, Hàm Chính, Hàm Hiệp và những xã thấp quanh Ma Lâm.
Giai đoạn bùng lên mạnh nhất là khi kỹ thuật thắp đèn cho trái nghịch vụ được phổ biến. Trước đó, thanh long chỉ ra trái theo mùa, nhiều trái cùng lúc khiến giá xuống thấp. Khi người trồng điều khiển được thời điểm ra hoa bằng ánh sáng, họ có thể bán trái vào những tháng khan hàng, thu nhập trên mỗi trụ tăng lên, kéo theo một làn sóng chuyển đổi mới. Đến một thời điểm, thanh long phủ gần như kín đồng bằng phía nam của vùng Hàm Thuận.
Về số liệu diện tích, sản lượng, các báo cáo địa phương qua từng năm có thay đổi nhiều do giá cả lên xuống và việc nông dân chặt bỏ, trồng mới. Bạn đọc cần số cụ thể cho mục đích nghiên cứu hay kinh doanh nên tra báo cáo thống kê chính thức gần nhất của tỉnh thay vì dựa vào con số truyền miệng.
Thanh long nằm ở đâu trên bản đồ các xã mới
Vùng lõi phía Hàm Thuận Nam cũ. Xã Hàm Thuận Nam mới (thị trấn Thuận Nam và Hàm Minh cũ) và xã Hàm Kiệm mới (Hàm Kiệm, Hàm Cường, Mương Mán cũ) là nơi trụ thanh long dày nhất, xen lẫn các cơ sở thu mua, đóng gói nằm dọc quốc lộ 1 và các đường liên xã. Khu vực Hàm Mỹ cũ, sát Phan Thiết, cũng là vùng trồng lâu đời.
Phía tây và phía nam Hàm Thuận Nam cũ. Ở xã Hàm Thạnh mới (Hàm Thạnh, Hàm Cần, Mỹ Thạnh cũ) và xã Tân Lập, thanh long xen với cây điều, cao su, cây màu, tuỳ chỗ có nước tưới. Dải ven biển thuộc xã Tân Thành mới nghiêng về nghề biển và du lịch, thanh long chỉ có ở những vùng đất trong.
Đồng bằng Hàm Thuận Bắc cũ. Vùng quanh xã Hàm Thuận mới (Ma Lâm, Hàm Đức, Thuận Minh cũ), xã Hàm Liêm mới (Hàm Liêm, Hàm Chính cũ) và phường Hàm Thắng, khu vực Hàm Hiệp cũ có nhiều vườn thanh long, xen với ruộng lúa được tưới từ hệ thống thuỷ lợi. Xã Hàm Thuận Bắc mới (Hàm Phú, Hàm Trí, Thuận Hòa cũ) có cả thanh long, lúa và cây lâu năm.
Vùng núi phía bắc. Ở các xã La Dạ, Đông Giang, Hồng Sơn mới, địa hình đồi núi, đất đỏ vàng và kinh tế rừng, vườn cây lâu năm chiếm phần lớn. Thanh long có nhưng không phải cây chính. Đây là lý do khi nói "xứ thanh long", người địa phương thường nghĩ tới vùng thấp phía nam hơn là vùng núi.
Thanh long đổi cảnh quan và nhịp sống
Cây trồng chủ lực thay đổi không chỉ cánh đồng mà cả nhịp sống. Trước đây, người nông dân vùng này sống theo mùa mưa: mưa về thì gieo lúa, trồng màu, mùa khô thì nghỉ hoặc đi làm thuê nơi khác. Với thanh long, công việc kéo dài quanh năm: tưới, bón, tỉa cành, thắp đèn, thụ phấn bổ sung ở một số vườn, bao trái, thu hái. Mỗi vườn có lịch riêng, nên trong cùng một xã lúc nào cũng có vườn đang ra hoa, vườn đang chín, vườn đang nghỉ.
Cảnh quan cũng khác hẳn. Thay cho ruộng lúa một vụ và những bãi cỏ cháy vàng mùa khô là hàng nghìn hàng trụ xi măng xanh quanh năm. Dây điện chằng chịt trên vườn, trạm biến áp mọc lên ở giữa đồng. Ban đêm, những dải đèn vàng hoặc đỏ hồng trải dài tới chân trời, cảnh mà khách đi xe đêm qua quốc lộ 1 thường nhắc tới đầu tiên khi kể về vùng này.
Bên cạnh vườn là cả một hệ thống dịch vụ: cửa hàng vật tư nông nghiệp, thợ đúc trụ, thợ điện chuyên lắp đèn vườn, đội cắt trái thuê, xe chở hàng, cơ sở phân loại và đóng gói, kho lạnh. Một phần lớn lao động nông thôn trong vùng gắn với thanh long theo cách này hay cách khác, kể cả người không có vườn.
Thanh long cũng đổi nhà cửa. Ở nhiều xã, những căn nhà mái bằng, những chiếc xe tải nhỏ là thành quả của các mùa thanh long được giá. Ngược lại, những năm mất giá, cũng chính những hộ ấy gánh khoản vay mua đèn, đúc trụ, khoan giếng. Nhìn vào nhà cửa một xã, người địa phương có thể đoán được mấy năm gần đây thanh long được hay mất.
Khi cả một vùng dựa vào một loại cây
Thế mạnh lớn của thanh long cũng là rủi ro lớn nhất của nó. Khi hầu hết nông hộ trồng cùng một loại cây, bán cùng một kênh, mọi biến động thị trường đều lan ra toàn vùng cùng lúc. Có những thời điểm cửa khẩu biên giới ùn ứ, xe hàng nằm chờ nhiều ngày, giá tại vườn xuống rất thấp, trái chín rụng mà không ai cắt. Có những năm giá vật tư và tiền điện tăng, trong khi giá trái không theo kịp.
Bệnh hại cũng là một rủi ro chung. Khi một loại bệnh mới xuất hiện trên vùng trồng liền khoảnh, nó lan rất nhanh từ vườn này sang vườn khác. Đợt bệnh đốm nâu từng gây thiệt hại lớn ở nhiều vùng thanh long là ví dụ người trồng ở đây còn nhớ. Bài về sâu bệnh trong cùng mục nói kỹ hơn về chuyện này.
Trước những rủi ro đó, nông dân Hàm Thuận đã thay đổi theo nhiều cách. Một số hộ tham gia hợp tác xã, tổ hợp tác để bán theo hợp đồng thay vì chỉ dựa vào thương lái. Một số chuyển sang sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP để vào các thị trường khó tính hơn. Một số trồng xen, chuyển một phần diện tích sang cây khác hoặc kết hợp chăn nuôi. Cũng có những hộ chặt bỏ thanh long khi chi phí vượt quá thu nhập nhiều năm liền.
Không có một công thức chung cho mọi hộ. Điều người trồng lâu năm hay khuyên người mới là đừng dồn toàn bộ vốn liếng vào một mùa, đừng vay quá sức để mở rộng khi giá đang cao, và luôn có kế hoạch cho một năm xấu.
Tên gọi thanh long sau khi Bình Thuận nhập Lâm Đồng
Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Bình Thuận nhập vào tỉnh Lâm Đồng, hai huyện Hàm Thuận Bắc, Hàm Thuận Nam cũ không còn là đơn vị hành chính. Người ngoài vùng hay hỏi: vậy thanh long ở đây giờ gọi là gì. Câu trả lời ngắn là tên gọi trên thị trường không thay đổi theo địa giới. "Thanh long Bình Thuận" là tên của chỉ dẫn địa lý đã được bảo hộ, "thanh long Hàm Thuận Nam" là cách gọi quen của thương lái và người mua, và những tên đó vẫn tiếp tục được dùng.
Điều thay đổi nằm ở giấy tờ: địa chỉ của nông hộ, hợp tác xã, cơ sở đóng gói chuyển sang tên xã mới thuộc tỉnh Lâm Đồng; hồ sơ mã số vùng trồng, chứng nhận sản xuất cần được cập nhật địa chỉ theo hướng dẫn của cơ quan chuyên ngành. Bài về chỉ dẫn địa lý và mã số vùng trồng trong cùng mục nói chi tiết hơn.
Với người làm ăn, cách tốt nhất là giữ cả hai tên trong giao dịch một thời gian: tên vùng quen thuộc để khách nhận ra, địa chỉ hành chính mới để giấy tờ khớp với quy định. Với khách mua, khi thấy chữ Lâm Đồng trên thùng thanh long, đừng ngạc nhiên: nhiều khả năng đó vẫn là trái từ những cánh đồng cũ ở Hàm Thuận.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thanh long ở Hàm Thuận ngon và nổi tiếng?
Vùng này nắng nhiều, mưa ít, đất xám và đất cát thoát nước tốt, rất hợp với cây thanh long vốn chịu hạn và sợ úng. Thêm vào đó là kinh nghiệm trồng lâu năm của nông dân, kỹ thuật thắp đèn và hệ thống thu mua, đóng gói đã hình thành từ nhiều chục năm.
Thanh long trồng nhiều nhất ở xã nào của vùng Hàm Thuận?
Vùng dày nhất là đồng bằng phía Hàm Thuận Nam cũ, nay thuộc các xã Hàm Thuận Nam, Hàm Kiệm và khu vực Hàm Mỹ cũ. Phía Hàm Thuận Bắc cũ cũng trồng nhiều ở vùng thấp quanh xã Hàm Thuận, Hàm Liêm, phường Hàm Thắng. Vùng núi phía bắc trồng ít hơn.
Thanh long Hàm Thuận có quanh năm không?
Có. Mùa thuận cây tự ra hoa vào những tháng nắng dài, còn những tháng còn lại người trồng thắp đèn để cây ra hoa nghịch vụ. Nhờ vậy gần như tháng nào trong năm cũng có thanh long chín ở một vài vùng, chỉ khác nhau về lượng hàng và chất lượng trái.
Bình Thuận nhập Lâm Đồng thì thanh long còn gọi là thanh long Bình Thuận không?
Còn. Thanh long Bình Thuận là tên chỉ dẫn địa lý đã được bảo hộ, gắn với vùng trồng chứ không phụ thuộc tên tỉnh hành chính. Người mua, thương lái vẫn gọi như cũ; chỉ địa chỉ trên giấy tờ của nông hộ, doanh nghiệp đổi sang xã mới thuộc tỉnh Lâm Đồng.
Muốn tìm hiểu số liệu diện tích thanh long Hàm Thuận thì tra ở đâu?
Nên tra niên giám thống kê và báo cáo của ngành nông nghiệp tỉnh trong năm gần nhất. Số liệu diện tích thay đổi khá nhiều qua từng năm do chặt bỏ, trồng mới theo giá cả, nên con số truyền miệng hay số trên bài báo cũ thường không còn đúng.
Người mới về Hàm Thuận có nên đầu tư trồng thanh long ngay không?
Nên tìm hiểu kỹ trước: chi phí trụ, giống, điện, nước, công chăm sóc, đầu ra, và những năm giá xuống. Nhiều người trồng lâu năm khuyên làm thử quy mô nhỏ, học từ hàng xóm, hỏi cán bộ khuyến nông xã, không vay quá sức khi giá đang cao.