Thanh long trồng nhiều nhất ở Hàm Thuận là loại vỏ đỏ, ruột trắng điểm hạt đen, vị ngọt mát. Thanh long ruột đỏ cũng có nhưng ít hơn, vị đậm hơn, màu ruột nhuộm tay. Muốn chọn trái ngon, nhìn ba chỗ: vỏ đỏ tươi căng bóng, tai còn xanh cứng, trái cầm nặng tay so với kích cỡ. Trái mua về nên để nơi thoáng mát hoặc ngăn mát tủ lạnh và ăn trong vài ngày.
Bài này viết cho người mua, người địa phương lẫn khách ghé qua Hàm Thuận muốn mang thanh long về làm quà, và cho người bán lẻ muốn giải thích với khách. Nội dung tập trung vào cách nhận biết bằng giác quan và kinh nghiệm thực tế, không phải tài liệu kỹ thuật về giống.
Thanh long ruột trắng: cây chủ lực của vùng
Thanh long ruột trắng vỏ đỏ là loại gắn liền với tên tuổi vùng Hàm Thuận và cả Bình Thuận cũ. Trái hình trứng hoặc thuôn, vỏ đỏ hồng tới đỏ đậm khi chín, trên vỏ có những tai lá màu xanh, đầu tai đôi khi ửng đỏ. Ruột trắng ngà, mọng nước, rải đều hạt đen nhỏ li ti. Vị ngọt nhẹ, thanh mát, hơi chua rất nhẹ ở một số đợt.
Lý do loại này chiếm phần lớn vườn ở đây là vì nó thích nghi tốt với đất và khí hậu vùng, cây khoẻ, tự thụ phấn khá, cho trái đều, và quan trọng hơn cả là có thị trường tiêu thụ rộng, quen thuộc với khách mua trong nước lẫn nhiều thị trường nước ngoài. Qua nhiều năm, người trồng đã chọn lọc, giữ lại những dòng cây cho trái to, vỏ đẹp, tai xanh lâu, hợp với việc vận chuyển xa.
Trong cùng loại ruột trắng, chất lượng trái vẫn khác nhau theo mùa và theo cách chăm. Trái chính vụ, chín dưới nắng dài, thường ngọt đậm hơn. Trái nghịch vụ được chăm kỹ để bán dịp Tết thường đẹp mã, to đều. Trái chín cuối mùa mưa có khi nhạt hơn và dễ nứt. Người địa phương quen ăn nên chỉ cần cầm trái lên là biết đợt hàng này ngon hay không.
Thanh long ruột đỏ và những loại khác
Thanh long ruột đỏ có vỏ đỏ, tai thường ngắn và mỏng hơn loại ruột trắng, ruột màu đỏ tím đậm, vị ngọt đậm hơn, mùi thơm nhẹ. Ở Hàm Thuận, loại này được trồng ít hơn nhiều so với ruột trắng. Nó đòi hỏi cách chăm khác, có giống cần thụ phấn bổ sung để đậu trái tốt, và thị trường tiêu thụ hẹp hơn, nhạy cảm hơn về giá. Các giống ruột đỏ phổ biến ở Việt Nam phần nhiều được chọn tạo và nhân rộng từ các vùng cây ăn trái phía Nam rồi mới đưa về đây trồng thử.
Ngoài ra, khách đôi khi gặp thanh long ruột hồng, ruột tím hồng, là những dòng trung gian về màu. Thanh long vỏ vàng ruột trắng thuộc một loài khác, trái nhỏ hơn, vỏ vàng có gai, vị rất ngọt; loại này mới được trồng thử ở một số nơi trong nước, không phải đặc sản của Hàm Thuận. Nếu thấy thanh long vỏ vàng bán ở chợ quê, nên hỏi rõ nguồn gốc.
Với người mới định trồng, chọn giống nào nên dựa vào đầu ra hơn là sở thích. Một vườn ruột đỏ ở giữa vùng ruột trắng có thể khó bán nếu không có hợp đồng trước. Hỏi hợp tác xã, cơ sở thu mua gần nhà xem họ cần loại gì là bước không nên bỏ.
Phân biệt nhanh các loại thanh long khi đi chợ
Đặc điểm dưới đây là mô tả chung để nhận biết; từng dòng giống và từng đợt hàng có thể khác đôi chút.
| Loại | Vỏ và tai | Ruột | Vị và cách dùng hợp |
|---|---|---|---|
| Ruột trắng vỏ đỏ | Vỏ đỏ hồng, tai xanh dài, cứng | Trắng ngà, hạt đen li ti | Ngọt nhẹ, mát; ăn tươi, ướp lạnh, làm quà |
| Ruột đỏ | Vỏ đỏ đậm, tai ngắn, mỏng hơn | Đỏ tím đậm, nhuộm màu tay | Ngọt đậm, thơm; ăn tươi, sinh tố, làm màu món ăn |
| Ruột hồng, tím hồng | Gần giống ruột đỏ | Hồng nhạt tới hồng tím | Ngọt vừa; ăn tươi |
| Vỏ vàng ruột trắng | Vỏ vàng, có gai nhỏ khi còn non | Trắng, hạt to hơn | Rất ngọt; không phải đặc sản vùng này |
Màu vỏ không cho biết màu ruột một cách chắc chắn, vì cả ruột trắng lẫn ruột đỏ đều có vỏ đỏ. Người bán quen hàng thường nhìn tai và dáng trái để đoán, nhưng cách chắc nhất vẫn là hỏi hoặc xin bổ thử một trái.
Chọn một trái thanh long ngon: nhìn, cầm, ấn nhẹ
Nhìn vỏ. Vỏ đỏ tươi, đều màu, căng bóng là trái đủ chín và còn tươi. Vỏ có vết thâm, nhăn nheo, chỗ mềm sũng là trái để lâu hoặc bị dập. Vài vết sẹo nhỏ trên vỏ do côn trùng hay cọ xát không ảnh hưởng tới ruột, chỉ làm trái kém đẹp.
Nhìn tai. Tai xanh, cứng, đầu tai không khô cháy là dấu hiệu trái mới cắt. Tai vàng, héo rũ cho thấy trái đã để nhiều ngày. Với trái để biếu, tai xanh đều là điều người mua để ý đầu tiên.
Cầm và ấn nhẹ. Trái cầm nặng tay so với kích cỡ thường mọng nước. Ấn nhẹ thấy hơi đàn hồi là vừa ăn; cứng đơ có thể còn hơi non, mềm lún là chín quá. Thanh long ít chín thêm sau khi cắt, nên trái non mua về để thêm vài ngày cũng không ngọt hơn bao nhiêu.
Xem cuống và đầu trái. Cuống tươi, chỗ cắt khô sạch là tốt. Đầu trái, nơi hoa bám trước đây, không nên có mùi lạ hay chỗ thâm đen, vì đó là chỗ thối thường bắt đầu.
Bảo quản ở nhà và mang đi xa
Trái thanh long nguyên vỏ để ở nơi thoáng mát, tránh nắng giữ được vài ngày. Muốn giữ lâu hơn, cho vào ngăn mát tủ lạnh, bọc nhẹ hoặc để trong túi có lỗ thoáng để trái không bị khô vỏ mà cũng không đọng nước. Không nên để ở ngăn quá lạnh hay ngăn đông, vì vỏ dễ thâm, ruột mất độ giòn khi rã.
Trái đã bổ nên bọc kín, để ngăn mát và ăn trong ngày hoặc ngày hôm sau. Ruột thanh long dễ hút mùi của thức ăn khác trong tủ, nên dùng hộp có nắp. Thanh long ướp lạnh trước khi ăn ngon hơn hẳn, nhất là trong những ngày nắng nóng ở vùng này.
Nếu mang thanh long từ Hàm Thuận về làm quà, chọn trái chín vừa, không quá mềm, tai xanh cứng. Xếp vào thùng carton có lỗ thoáng, lót giấy hoặc xốp giữa các trái, không chất thùng nặng lên trên. Đi xe khách hay xe cá nhân, đặt thùng ở chỗ ít nóng, không để trong cốp xe phơi nắng nhiều giờ. Gửi qua dịch vụ vận chuyển thì hỏi rõ thời gian giao, cách đóng gói và trách nhiệm khi trái dập.
Với người ở xa đặt mua online, nên ưu tiên người bán cho biết rõ ngày cắt, ngày gửi, có hình ảnh trái thật. Thanh long là trái tươi, chênh nhau một hai ngày trên đường là đủ để khác biệt giữa thùng hàng đẹp và thùng hàng nhiều trái thâm.
Những điều người mua hay thắc mắc
Câu hỏi quen thuộc nhất với thanh long ruột đỏ là chuyện màu. Sắc tố đỏ trong ruột trái có thể làm nước tiểu hoặc phân của người ăn có màu hồng đỏ trong một thời gian ngắn sau khi ăn nhiều. Đây là hiện tượng do sắc tố thực phẩm, thường tự hết. Tuy vậy, nếu có màu đỏ bất thường kèm theo triệu chứng khác hoặc không chắc nguyên nhân, nên hỏi bác sĩ.
Câu hỏi thứ hai là thanh long có phải ăn cả hạt không. Hạt thanh long nhỏ, mềm, ăn được cùng ruột, không cần bỏ. Vỏ thanh long thường không ăn trực tiếp, nhưng một số gia đình dùng phần vỏ trong để nấu, làm mứt hay lấy màu cho món ăn; nếu làm vậy, nên chọn trái rõ nguồn gốc và rửa kỹ.
Câu hỏi thứ ba là thanh long có ngọt nhiều đường không. Trái thanh long có đường tự nhiên như mọi loại trái cây, mức độ ngọt tuỳ giống và độ chín. Người cần kiểm soát đường huyết vẫn có thể ăn theo khẩu phần phù hợp với lời khuyên của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Bài này không thay cho tư vấn y tế.
Mua thanh long ở đâu khi đến Hàm Thuận
Với người sống trong vùng, nguồn quen thuộc nhất là chính những vườn quanh nhà. Nhiều hộ bán lẻ cho hàng xóm, người quen, có khi để sẵn một rổ trái chín cây ở hiên nhà. Trái mua kiểu này đúng độ chín, mới cắt, nhưng thường không được chọn đều kích cỡ như hàng đóng thùng.
Chợ ở trung tâm các xã, như khu chợ Ma Lâm hay chợ ở khu trung tâm Thuận Nam cũ, luôn có thanh long, cả loại đẹp lẫn loại dạt. Người bán ở chợ quê thường là nông dân mang hàng nhà ra hoặc người buôn nhỏ lấy từ vựa. Mua ở chợ có lợi là được chọn từng trái và hỏi chuyện người bán về vườn, về đợt hàng.
Dọc quốc lộ 1 qua vùng Hàm Thuận Nam cũ và trên đường từ Phan Thiết đi các xã, có những sạp bán thanh long cho khách đi đường, thường bày cả thùng đóng sẵn. Đây là chỗ tiện cho khách muốn mua mang về, nhưng nên tự xem trái trong thùng, hỏi ngày cắt và nhờ người bán đóng thùng chắc chắn. Những cơ sở thu mua lớn chủ yếu bán sỉ, ít khi bán lẻ vài trái, dù một số nơi vẫn sẵn lòng nếu bạn hỏi.
Thanh long trên mâm ngũ quả và trong giỏ quà
Ở nhiều gia đình, nhất là ở miền Nam và miền Trung, thanh long có mặt trên mâm ngũ quả ngày Tết, mâm cúng rằm, vì màu đỏ tươi được xem là màu may mắn và dáng trái đẹp khi xếp. Người Hàm Thuận chọn thanh long cho mâm cúng rất kỹ: trái to vừa, vỏ đỏ đều, tai xanh cong đều, không sẹo. Những trái như thế thường được nhà vườn để riêng, không bán cho vựa.
Trong giỏ quà biếu, thanh long thường đi cùng các trái cây khác hoặc đặc sản khô của vùng. Một hộp vài trái chọn kỹ, bọc giấy từng trái, là món quà quen của người Hàm Thuận khi đi thăm họ hàng ở thành phố. Người nhận ở xa nên mở thùng ngay khi nhận, để trái nơi thoáng mát hoặc cho vào ngăn mát, tránh để nguyên trong thùng kín nhiều ngày.
Một kinh nghiệm nhỏ của người bán lâu năm: thùng quà nên có một hai trái dư so với số người nhận định chia, phòng khi đường xa làm dập một trái. Và nếu biếu người lớn tuổi, chọn trái vừa phải, dễ bổ, thay vì trái quá to chỉ đẹp lúc bày mâm.
Câu hỏi thường gặp
Thanh long ruột trắng và ruột đỏ loại nào ngọt hơn?
Thanh long ruột đỏ thường ngọt đậm và thơm hơn, ruột trắng ngọt nhẹ, thanh mát. Độ ngọt còn tuỳ mùa, độ chín và cách chăm của từng vườn. Ở Hàm Thuận, ruột trắng phổ biến hơn nhiều và là loại thường được mua làm quà.
Làm sao biết thanh long ruột đỏ hay ruột trắng khi chưa bổ?
Khó biết chắc vì cả hai đều vỏ đỏ. Trái ruột đỏ thường có tai ngắn, mỏng, vỏ đỏ đậm hơn; trái ruột trắng tai xanh dài, cứng. Cách chắc nhất là hỏi người bán hoặc xin bổ thử một trái trước khi mua nhiều.
Thanh long mua về để bao lâu thì ăn?
Để nơi thoáng mát giữ được vài ngày; cho vào ngăn mát tủ lạnh thì lâu hơn. Thanh long ít chín thêm sau khi cắt, nên không cần để dành cho chín. Trái đã bổ nên bọc kín, để ngăn mát và ăn trong ngày hoặc ngày hôm sau.
Ăn thanh long ruột đỏ bị nước tiểu màu hồng có sao không?
Thường là do sắc tố đỏ trong ruột trái, xuất hiện tạm thời sau khi ăn nhiều và tự hết. Nếu màu đỏ kéo dài, kèm đau, sốt hoặc triệu chứng khác, hoặc bạn không chắc nguyên nhân, nên đi khám để bác sĩ kiểm tra.
Mang thanh long từ Hàm Thuận đi xa cần đóng gói thế nào?
Chọn trái chín vừa, tai xanh cứng, xếp vào thùng carton có lỗ thoáng, lót giấy hoặc xốp giữa các trái, không chồng đồ nặng lên. Để thùng ở chỗ mát, tránh cốp xe phơi nắng. Gửi dịch vụ thì hỏi rõ thời gian giao và trách nhiệm khi trái dập.
Thanh long vỏ vàng có phải đặc sản Hàm Thuận không?
Không. Thanh long vỏ vàng thuộc loài khác, trái nhỏ, rất ngọt, mới được trồng thử ở một số nơi trong nước. Đặc sản của Hàm Thuận là thanh long ruột trắng vỏ đỏ. Khi gặp thanh long vỏ vàng bán ở đây, nên hỏi người bán về nguồn gốc.