Trái thanh long ở Hàm Thuận thường đi một chặng ngắn mà nhiều khâu: cắt ở vườn, chở ra vựa hoặc cơ sở đóng gói, phân loại theo kích cỡ và hình thức, làm sạch, bọc, xếp thùng, có khi qua kho lạnh, rồi lên xe đi các chợ đầu mối, các tỉnh phía Bắc, cửa khẩu biên giới hoặc nhà máy xử lý xuất khẩu. Mỗi khâu có quy ước riêng, và hiểu những quy ước ấy giúp nhà vườn bán hàng đỡ thiệt.
Dọc quốc lộ 1 qua vùng Thuận Nam, Hàm Kiệm hay trên các đường liên xã quanh Hàm Minh, Hàm Đức, không khó thấy những cơ sở thu mua với mái che rộng, sàn đầy sọt nhựa đỏ, người làm ngồi thành hàng phân loại trái. Bài này đi qua từng khâu ở góc nhìn của nhà vườn và người làm trong nghề, không nói tới giá cả cụ thể vì giá thay đổi theo ngày, theo mùa.
Những ai đứng giữa vườn thanh long và người ăn
Khâu đầu tiên là nhà vườn, người trồng và chăm cây. Nhiều nhà vườn chỉ bán trái tại vườn, có người tự chở ra vựa. Ở giữa là thương lái, người đi các vườn xem hàng, thoả thuận mua, có khi đặt cọc trước khi trái chín. Một số thương lái làm việc cho vựa lớn, một số tự mua rồi bán lại. Người địa phương còn quen gọi những người môi giới nhỏ là "cò", chuyên kết nối vườn với vựa.
Vựa hay cơ sở thu mua, đóng gói là nơi trái được tập trung, phân loại, đóng thùng. Cơ sở lớn có kho lạnh, có xe riêng hoặc hợp đồng xe, có đầu mối tiêu thụ ở các chợ đầu mối và ở phía biên giới. Bên cạnh đó là các hợp tác xã, nơi các hộ thành viên góp hàng, sản xuất theo quy trình chung, ký hợp đồng bán với doanh nghiệp hoặc nhà nhập khẩu.
Cuối chuỗi là những người làm công việc mà khách ít thấy: đội cắt trái thuê, người bốc xếp, người phân loại, tài xế xe tải, xe container lạnh. Mỗi khâu đều có chi phí, và tất cả những chi phí ấy nằm giữa giá trái ở vườn và giá trái ở chợ thành phố. Biết chuỗi này giúp nhà vườn hiểu vì sao giá ở vườn và giá bán lẻ ở xa luôn chênh nhau nhiều.
Cắt trái và đưa ra vựa
Trái thanh long được cắt khi đạt độ chín phù hợp với nơi tiêu thụ: hàng đi xa thường cắt sớm hơn một chút so với hàng bán gần. Người cắt dùng kéo cắt sát cuống, để lại một đoạn cuống ngắn, tránh làm dập vỏ, gãy tai. Trái cắt xong được đặt nhẹ vào sọt có lót, không quăng ném, không chồng quá cao.
Cắt vào sáng sớm hoặc chiều mát giúp trái đỡ nóng, giữ tươi lâu hơn. Trái để phơi nắng sau khi cắt mất nước nhanh, tai mau héo, giảm giá trị. Vì vậy các đội cắt thường làm từ tinh mơ và chở trái ra vựa ngay trong buổi.
Ở nhiều nơi, việc cắt do đội của thương lái hoặc vựa đảm nhận sau khi đã thoả thuận mua cả vườn. Nhà vườn nên có mặt hoặc nhờ người tin cậy giám sát lúc cắt, để thống nhất trái nào cắt, trái nào để lại, tránh cắt non hay làm hư cành. Cách tính khối lượng, tính trừ bì sọt cũng nên thống nhất từ trước để không tranh cãi lúc cân.
Phân loại trái: những quy ước thường gặp
Mỗi vựa, mỗi thị trường có tiêu chuẩn riêng, tên gọi các loại cũng khác nhau giữa các nơi. Bảng dưới đây chỉ là những tiêu chí chung mà người trong nghề thường dùng khi phân loại.
| Tiêu chí | Trái đạt chuẩn cao | Trái thường bị hạ loại |
|---|---|---|
| Khối lượng | Đủ nặng theo ngưỡng của từng loại | Quá nhỏ hoặc quá to so với yêu cầu đơn hàng |
| Hình dáng | Tròn hoặc thuôn đều, cân đối | Méo, cong, lệch |
| Vỏ | Đỏ tươi, bóng, đều màu | Có vết sẹo, vết chích, rám nắng, vết bệnh |
| Tai | Xanh, cứng, đều, không gãy | Tai vàng, héo, gãy, cháy |
| Độ chín | Đúng độ cho quãng đường đi | Non quá hoặc chín quá, mềm |
| Nguồn gốc | Có thông tin vùng trồng khi đơn hàng yêu cầu | Không truy được vườn, không đủ hồ sơ |
Trái không đạt các loại chính thường được gọi chung là hàng dạt hay hàng xô. Hàng này vẫn ăn được, được bán ở chợ địa phương, cho các cơ sở chế biến hoặc bán với giá thấp hơn. Tỷ lệ hàng dạt trong mỗi lần bán ảnh hưởng nhiều tới thu nhập thực của nhà vườn.
Làm sạch, bọc trái và đóng thùng
Sau khi phân loại, trái được làm sạch bụi đất, xác hoa còn dính ở đầu trái, kiểm tra lại vết hư. Một số cơ sở có dây chuyền rửa, làm khô, xử lý theo yêu cầu của thị trường; cơ sở nhỏ làm thủ công bằng khăn và bàn chải mềm. Tai và vỏ trái dễ trầy, nên người làm được dặn thao tác nhẹ tay.
Tuỳ thị trường, mỗi trái có thể được bọc giấy, lồng túi lưới xốp hoặc xếp trực tiếp có vách ngăn. Thùng carton phải đủ cứng để chồng nhiều lớp trên xe, có lỗ thông hơi. Trên thùng ghi thông tin theo yêu cầu: loại hàng, khối lượng, nơi đóng gói và với hàng có yêu cầu truy xuất là thông tin vùng trồng, cơ sở đóng gói.
Ở nhiều vựa, công việc phân loại và đóng gói do lao động nữ trong xã đảm nhận, làm theo ca, cao điểm có khi làm tới đêm. Đây là nguồn việc quan trọng của nhiều gia đình không có vườn hoặc có vườn nhỏ. Điều kiện làm việc, giờ giấc, cách trả công nên được thoả thuận rõ ràng ngay từ đầu.
Kho lạnh và những chuyến xe đi xa
Thanh long sau khi cắt vẫn tiếp tục hô hấp, mất nước, nên càng để lâu ở nhiệt độ cao càng nhanh xuống chất lượng. Với hàng đi xa, nhiều cơ sở đưa trái vào kho lạnh để hạ nhiệt trước khi xếp lên xe lạnh. Nhiệt độ bảo quản phải phù hợp, vì quá lạnh cũng có thể gây tổn thương vỏ, làm trái thâm sau khi ra khỏi kho.
Từ Hàm Thuận, xe chở thanh long đi theo quốc lộ 1 và cao tốc ra các tỉnh phía Bắc, tới các cửa khẩu biên giới phía Bắc, hoặc vào TP.HCM và các tỉnh phía Nam. Hàng xuất khẩu đi xa bằng đường biển, đường hàng không phải qua các bước xử lý, kiểm dịch theo yêu cầu riêng của từng nước nhập khẩu tại những cơ sở có chức năng. Những thông tin này thuộc về ngành xuất khẩu và được nói kỹ hơn ở mục kinh tế của trang.
Chuyện xe hàng ùn ứ ở cửa khẩu vào một số thời điểm từng khiến giá thanh long tại vườn xuống rất thấp chỉ trong vài ngày. Người trồng lâu năm ở Hàm Thuận vì thế rất để ý tin tức về tình hình thông quan, và một số vựa chủ động chia hàng đi nhiều kênh thay vì chỉ một đầu ra.
Bán thanh long thế nào để đỡ thiệt
Không có cách nào tránh hết rủi ro giá, nhưng có những thói quen giúp nhà vườn ít bị thiệt hơn trong từng lần bán:
- Hỏi giá ở nhiều nơi trước khi chốt, không chỉ dựa vào một thương lái quen.
- Thống nhất trước tiêu chuẩn từng loại: ngưỡng khối lượng, cách tính trái có vết, tỷ lệ hàng dạt chấp nhận được.
- Thống nhất cách cân, cách trừ bì sọt, ai chịu công cắt, ai chịu tiền chở.
- Với hợp đồng mua trước, đặt cọc, nên viết giấy rõ ràng: thời điểm cắt, giá hoặc cách tính giá, điều gì xảy ra nếu giá thị trường thay đổi mạnh.
- Cân nhắc tham gia hợp tác xã, tổ hợp tác để có sức thương lượng và đầu ra theo hợp đồng.
- Giữ nhật ký vườn, hồ sơ vùng trồng đầy đủ để đủ điều kiện bán vào những kênh trả giá cao hơn khi có cơ hội.
- Có phương án cho hàng dạt: bán chợ địa phương, cơ sở chế biến, làm sấy, làm nước ép tại nhà.
Nếu có tranh chấp với người mua mà không tự giải quyết được, có thể nhờ chính quyền xã, hợp tác xã hoặc hội nông dân hỗ trợ hoà giải. Muốn tìm cơ sở thu mua, đóng gói trên địa bàn, bạn có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Trái dạt và trái nứt đi đâu
Không phải trái nào cũng đi được đường xa. Trái nhỏ, méo, có vết, trái nứt sau mưa, trái chín quá đều cần một lối ra khác, nếu không sẽ thành hàng bỏ. Ở Hàm Thuận, một phần trái dạt được bán ở các chợ quê, chợ thị trấn, cho người địa phương và các hàng nước ép, quán chè. Người ở đây quen ăn loại trái này vì ruột vẫn ngọt, chỉ vỏ không đẹp.
Một phần khác đi vào chế biến: thanh long sấy dẻo, sấy giòn, mứt, nước ép, rượu vang trái cây và những sản phẩm khác của các cơ sở trong và ngoài vùng. Một số hộ tự làm sấy, làm mứt quy mô gia đình để bán vào dịp Tết hoặc làm quà. Bài về món ăn và quà quê trong cùng mục nói thêm về các sản phẩm này.
Những năm giá xuống sâu, lượng trái dạt tăng vọt vì người mua chọn kỹ hơn. Lúc ấy, khả năng tiêu thụ của chế biến tại chỗ có hạn, và không ít vườn đành để trái chín rụng. Đây là lý do chính quyền và các hợp tác xã nhiều nơi khuyến khích đầu tư thêm vào chế biến, bảo quản, để trái dạt có giá trị hơn và chuỗi thanh long bớt lệ thuộc vào trái tươi.
Giấy tờ và thông tin đi kèm một lô hàng
Ngày càng nhiều kênh tiêu thụ yêu cầu biết trái đến từ vườn nào. Với hàng đi các thị trường khó tính, lô hàng thường phải gắn với mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói đã được cơ quan chuyên ngành cấp, kèm nhật ký sản xuất của vườn. Ngay cả với một số kênh trong nước như siêu thị, chuỗi cửa hàng, thông tin truy xuất nguồn gốc cũng được hỏi tới.
Với nhà vườn, điều này có nghĩa là hồ sơ vườn không còn là thủ tục cho có. Một vườn nằm trong vùng trồng có mã số, giữ nhật ký đầy đủ, dùng thuốc đúng quy định thường bán được vào nhiều kênh hơn. Ngược lại, vườn không có hồ sơ có thể bị hạ loại dù trái đẹp. Từ khi tỉnh Bình Thuận nhập vào Lâm Đồng, địa chỉ trong các hồ sơ này cũng cần được cập nhật theo tên xã mới; bài về chỉ dẫn địa lý và mã số vùng trồng nói kỹ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Thanh long hàng dạt là gì?
Là trái không đạt tiêu chuẩn các loại chính của vựa hoặc đơn hàng, do nhỏ, méo, có vết sẹo, tai héo hay chín quá. Hàng dạt vẫn ăn được, thường bán ở chợ địa phương, cho cơ sở chế biến hoặc bán giá thấp hơn. Tỷ lệ hàng dạt ảnh hưởng nhiều tới thu nhập nhà vườn.
Vì sao giá thanh long ở vườn thấp hơn nhiều so với giá ở chợ thành phố?
Giữa vườn và chợ có nhiều khâu: cắt, chở, phân loại, đóng gói, kho lạnh, vận chuyển đường dài, hao hụt, lợi nhuận của từng người trong chuỗi. Mỗi khâu đều có chi phí, cộng lại tạo nên khoảng chênh. Giá còn biến động theo mùa, theo tình hình tiêu thụ.
Nên bán thanh long cho thương lái hay vào hợp tác xã?
Mỗi cách có ưu nhược riêng. Bán thương lái linh hoạt, nhận tiền nhanh nhưng dễ bị ép giá lúc hàng nhiều. Hợp tác xã có đầu ra theo hợp đồng, hỗ trợ kỹ thuật, nhưng đòi hỏi tuân thủ quy trình chung. Nhiều hộ kết hợp cả hai để chia rủi ro.
Cắt thanh long vào lúc nào trong ngày tốt nhất?
Sáng sớm hoặc chiều mát là tốt nhất vì trái không bị nóng, ít mất nước, tai giữ xanh lâu hơn. Sau khi cắt nên đưa trái vào chỗ râm và chở ra vựa sớm, không để phơi nắng trên bờ vườn nhiều giờ.
Trái thanh long bảo quản lạnh được bao lâu?
Thời gian tuỳ độ chín lúc cắt, cách xử lý và nhiệt độ kho. Ở nhiệt độ phù hợp, trái giữ được lâu hơn nhiều so với để ngoài trời, nhưng quá lạnh có thể làm vỏ thâm. Cơ sở đóng gói thường có quy trình riêng cho từng thị trường, nên hỏi trực tiếp khi gửi hàng.
Ở Hàm Thuận tìm cơ sở thu mua thanh long ở đâu?
Các cơ sở thu mua, đóng gói tập trung nhiều dọc quốc lộ 1 và các đường liên xã ở vùng Hàm Thuận Nam cũ, quanh các xã Hàm Thuận Nam, Hàm Kiệm, và ở vùng thấp Hàm Thuận Bắc cũ. Bạn có thể tra danh bạ doanh nghiệp của trang hoặc hỏi hợp tác xã, hàng xóm trồng lâu năm.