Lễ hội ở Hàm Thuận trong năm: lịch theo tháng âm lịch và nơi diễn ra

Lễ hội ở Hàm Thuận không tập trung vào một ngày lớn duy nhất mà rải đều quanh năm theo lịch âm: Tết Nguyên đán và mùa đi chùa núi Tà Cú tháng Giêng, lễ Kỳ yên ở các đình làng vào mùa xuân hoặc mùa thu, lễ cầu ngư theo lịch riêng của từng vạn ở Thuận Quý, Tân Thành, Kê Gà, Phật đản, Vu lan, Trung thu, và các lễ theo mùa rẫy của đồng bào vùng núi.

Phần lớn là lễ của cộng đồng nhỏ — một làng, một vạn, một dòng họ — nên không có lịch chung in sẵn. Bài này sắp xếp các lễ theo tháng âm lịch để bạn hình dung một năm ở Hàm Thuận, kèm cách hỏi ngày chính xác. Từng loại lễ được viết sâu hơn trong các bài riêng của mục này.

Lịch lễ hội theo tháng âm lịch

Cột thời điểm ghi theo lịch âm, trừ khi nói rõ. Với lễ của đình, vạn, dòng họ, ngày cụ thể khác nhau giữa các nơi.

Ngoài các lễ truyền thống, chính quyền địa phương và tỉnh có thể tổ chức ngày hội văn hoá, hội thi thể thao, hoạt động quảng bá nông sản theo kế hoạch từng năm; lịch được thông báo trên kênh chính thức của địa phương.

Mùa xuân: Tết, chùa núi và Kỳ yên

Tháng Giêng là tháng của lễ hội. Sau ba ngày Tết trong nhà, người ta đi chùa, đi họp họ, và các đình bắt đầu chuẩn bị lễ Kỳ yên mùa xuân. Chùa núi Tà Cú là nơi đông nhất, khách đến từ khắp nơi, đặc biệt trước và trong ngày rằm tháng Giêng. Với người Hàm Thuận, đây vừa là đi lễ, vừa là chuyến đi chơi đầu năm của cả nhà.

Lễ Kỳ yên mùa xuân ở các đình thường rơi vào tháng Giêng đến tháng Ba, sau Tết và trước khi vào mùa nắng gắt. Lễ gồm phần tế theo nghi thức cổ do ban quý tế đảm nhận và phần hội với hát bội, văn nghệ, cỗ làng. Mỗi đình một ngày, nên trong cùng một vùng có thể diễn ra nối tiếp suốt mấy tuần.

Mùa xuân cũng là lúc nhiều đôi tổ chức đám cưới, khi người đi làm ăn xa còn ở quê và vụ thanh long Tết đã xong. Những tháng đầu năm âm lịch, đi trên đường liên xã ở Hàm Thuận dễ gặp rạp cưới dựng trước nhà, nhạc mở từ sáng sớm.

Thanh minh vào tháng Ba là dịp các dòng họ tảo mộ, sửa sang nghĩa trang gia đình. Ở nhiều làng, con cháu ở xa về đông vào dịp này không kém Tết, nhất là những dòng họ lớn có nghĩa trang riêng.

Mùa hè: Phật đản, Đoan ngọ và mùa cầu ngư

Rằm tháng Tư là lễ Phật đản, các chùa trong vùng trang trí cờ, đèn, tổ chức nghi lễ và các hoạt động từ thiện. Chùa Tà Cú đông khách vừa phải, không bằng tháng Giêng. Các chùa làng ở Ma Lâm, Phú Long, Thuận Nam, Hàm Kiệm cũ có lễ riêng cho phật tử trong xã, có nơi tổ chức rước đèn buổi tối.

Tết Đoan ngọ mùng năm tháng Năm ở Hàm Thuận chủ yếu là lễ trong gia đình: cúng ông bà, ăn trái cây, chè, bánh ú, rượu nếp — tục giết sâu bọ quen thuộc của nhiều vùng. Vì đây là mùa nắng, nhiều nhà cũng có tục đi hái lá thuốc vào trưa Đoan ngọ.

Những tháng biển êm trong năm cũng là mùa nhiều vạn chài tổ chức lễ cầu ngư. Lịch không thống nhất: có vạn làm đầu mùa biển, có vạn làm theo ngày Ông lụy lần đầu của làng. Lễ gồm nghinh Ông, tế, hát bả trạo, có nơi mời hát bội. Đây là lễ hội đặc sắc nhất của dải biển Hàm Thuận Nam, nhưng phải hỏi đúng người mới biết ngày.

Mùa thu: Vu lan, Trung thu và Kỳ yên mùa thu

Rằm tháng Bảy là lễ Vu lan, mùa báo hiếu của người theo đạo Phật và cũng là dịp cúng cô hồn trong dân gian. Chùa có lễ cài hoa hồng, cầu an, cầu siêu; gia đình cúng ông bà và cúng thí thực cô hồn trước cửa nhà, ở chợ, ở cơ sở buôn bán. Trẻ con trong xóm đi giành đồ cúng là cảnh quen ở nhiều nơi, người lớn coi như một nếp vui.

Rằm tháng Tám là Tết Trung thu. Ở nông thôn Hàm Thuận, Trung thu chủ yếu dành cho trẻ em: rước đèn, phá cỗ ở nhà văn hoá thôn, trường học. Những năm gần đây, nhiều thôn tổ chức Trung thu chung, có quà cho trẻ em do hội khuyến học, các mạnh thường quân và người đi làm ăn xa đóng góp.

Từ tháng Tám đến tháng Mười, các đình có lệ cúng mùa thu tổ chức lễ Kỳ yên, cầu cho mùa mưa thuận, mùa màng tốt. Có đình cúng cả xuân lẫn thu, có đình chỉ cúng một mùa. Đây cũng là mùa mưa, nên nhiều lễ được tổ chức dưới rạp che.

Lễ của đồng bào vùng núi và lễ của các cộng đồng khác

Ở các thôn đồng bào K'Ho, Raglai vùng núi La Dạ, Đông Giang, Hàm Cần, Mỹ Thạnh cũ, lịch lễ đi theo mùa rẫy hơn là theo lịch âm. Lễ mừng lúa mới làm sau thu hoạch rẫy, thường khoảng cuối năm dương lịch. Lễ bỏ mả tổ chức khi gia đình đủ điều kiện, có khi nhiều năm sau khi người thân mất. Đây là lễ của gia đình, dòng họ; người ngoài chỉ nên tham dự khi được mời.

Các họ đạo Công giáo trong vùng có lễ Giáng sinh, lễ Phục sinh, lễ bổn mạng họ đạo; các cơ sở Tin Lành, Cao Đài có lịch sinh hoạt riêng. Những dịp này, khu vực quanh nhà thờ, thánh thất có thể đông người, có trang trí và văn nghệ mà người ngoài vẫn đến xem được.

Với người làm du lịch hay mở cơ sở kinh doanh ở Hàm Thuận, nắm được lịch lễ của các cộng đồng quanh mình giúp sắp xếp công việc hợp lý: tránh giao hàng vào ngày cả thôn bận lễ, chuẩn bị đón khách vào mùa đi chùa đầu năm, và đóng góp đúng lúc cho lễ của làng nơi cơ sở đặt chân.

Ngoài ra, chính quyền tỉnh, xã có thể tổ chức ngày hội văn hoá các dân tộc, hội thi thể thao, các hoạt động gắn với quảng bá thanh long hay du lịch biển theo kế hoạch hằng năm. Những hoạt động này thay đổi theo từng năm, không có ngày cố định.

Lễ trong gia đình và dòng họ suốt năm

Bên cạnh lễ của cộng đồng, đời sống lễ nghi ở Hàm Thuận dày đặc những lễ trong gia đình: đám giỗ ông bà, cha mẹ theo ngày mất âm lịch, mỗi nhà vài đám một năm. Một đám giỗ ở nông thôn thường có họ hàng, hàng xóm đến dự, cỗ bày từ trưa. Người trong xóm biết lịch giỗ của nhau và tự sắp xếp việc đồng áng để đến phụ.

Giỗ tổ của các dòng họ lớn là lễ quan trọng không kém lễ đình. Con cháu khắp nơi về nhà thờ họ, cúng tổ, đọc gia phả, ghi tên con cháu mới sinh, bàn quỹ họ. Mỗi họ có ngày riêng, nhiều họ chọn tháng nông nhàn để con cháu dễ về.

Người mới đến sống ở một xóm nên để ý: những ngày nhà bên có giỗ, đường xóm đông xe, nhà bên có thể nhờ chỗ đậu xe, mượn bàn ghế. Sẵn lòng giúp một tay là cách nhanh nhất để được coi như người trong xóm, và đến lượt nhà mình có việc, hàng xóm cũng sẽ sang.

Cách biết chính xác ngày lễ

Vì phần lớn lễ là của cộng đồng nhỏ, cách tìm ngày khác với lễ hội lớn có thông báo rộng. Trình tự sau thường hiệu quả:

1. Xác định lễ thuộc loại nào: lễ của đình, của vạn, của chùa, của dòng họ hay của chính quyền tổ chức.
2. Với đình: hỏi ban quý tế hoặc người cao niên trong làng; nhiều đình dán thông báo ở cổng trước lễ vài tuần.
3. Với lăng Ông, lễ cầu ngư: hỏi ban hội vạn hoặc ngư dân lớn tuổi ở làng biển.
4. Với chùa: hỏi văn phòng chùa hoặc phật tử thường đến chùa.
5. Với lễ do chính quyền tổ chức: theo dõi kênh thông tin chính thức của xã, của tỉnh Lâm Đồng.
6. Đối chiếu ngày âm và ngày dương trước khi lên kế hoạch đi; lễ theo lịch âm sẽ lệch ngày dương mỗi năm.

Đừng dựa vào bài đăng cũ trên mạng: ngày lễ của đình, vạn có thể đổi theo năm, và sau sáp nhập xã, tên địa phương trên các bài cũ cũng không còn khớp.

Dự lễ hội ở Hàm Thuận: lưu ý chung

Dù là lễ ở đình, chùa, lăng hay thôn đồng bào, một vài nguyên tắc dùng được cho mọi nơi:

• Phân biệt phần lễ và phần hội: phần lễ giữ yên lặng, trang nghiêm; phần hội mới là lúc vui chơi.
• Ăn mặc kín đáo, lịch sự, phù hợp nơi thờ tự; mang áo khoác mỏng nếu định vào chính điện.
• Xin phép trước khi chụp ảnh cận cảnh nghi lễ, người hành lễ, bàn thờ.
• Góp lễ qua ban tổ chức, nhận ghi nhận; không đặt tiền tuỳ tiện lên bàn thờ.
• Giữ vệ sinh, mang rác đi; nhiều lễ diễn ra ở sân đình, bãi biển, nơi dân làng dùng hằng ngày.
• Đi lại ban đêm sau lễ cẩn thận, nhất là trên quốc lộ 1 và đường liên xã.

Lễ hội ở Hàm Thuận phần lớn không được dựng lên cho khách, nên giá trị của chúng nằm ở chỗ người địa phương vẫn sống trong đó. Người đến dự với tư cách khách của làng — đến đúng giờ, hỏi trước khi làm điều gì chưa rõ, ở lại phụ một tay nếu được — sẽ thấy cánh cửa mở ra nhiều hơn mọi chương trình tham quan.

Câu hỏi thường gặp

Lễ hội lớn nhất ở Hàm Thuận là lễ gì?

Xét về lượng người, mùa đi chùa núi Tà Cú dịp Tết và rằm tháng Giêng là đông nhất, thu hút khách từ nhiều tỉnh. Xét về bản sắc địa phương, lễ cầu ngư ở các làng biển Hàm Thuận Nam và lễ Kỳ yên ở đình làng là những lễ đặc trưng hơn, dù quy mô nhỏ.

Có lịch lễ hội chính thức của Hàm Thuận không?

Không có một lịch chung cho mọi lễ, vì phần lớn là lễ của làng, vạn, dòng họ với ngày riêng. Lễ do chính quyền tổ chức được thông báo trên kênh chính thức của xã và tỉnh Lâm Đồng. Các lễ cộng đồng nên hỏi trực tiếp ban quý tế, ban hội vạn hoặc nhà chùa.

Lễ cầu ngư ở Hàm Thuận Nam diễn ra vào mùa nào?

Thường vào những tháng biển êm hoặc theo ngày Ông lụy lần đầu của từng vạn, nên mỗi làng một lịch. Muốn dự, nên hỏi ban hội vạn ở làng biển Thuận Quý, Tân Thành, Kê Gà vài tuần trước và đối chiếu lịch âm sang lịch dương.

Du khách có thể dự lễ Kỳ yên ở đình làng không?

Có. Lễ mở cho mọi người, khách được đón tiếp nếu ăn mặc chỉnh tề, giữ trật tự trong phần tế và không đi ngang qua giữa hàng tế với bàn thờ. Phần hội, hát bội và bữa cỗ là lúc khách hoà vào không khí làng nhiều nhất.

Trung thu ở nông thôn Hàm Thuận có gì?

Trung thu chủ yếu dành cho trẻ em: rước đèn, phá cỗ ở nhà văn hoá thôn hoặc trường học, phát quà do hội khuyến học và người đi làm ăn xa đóng góp. Quy mô tuỳ từng thôn, thường gọn gàng, ấm cúng hơn là tổ chức lớn.

Đi Hàm Thuận dịp lễ cần tránh những ngày nào nếu sợ đông?

Những ngày từ mùng một đến rằm tháng Giêng, khu vực quanh núi Tà Cú và quốc lộ 1 đoạn gần đó rất đông. Những ngày cuối tháng Chạp, xe tải chở thanh long cũng làm đường đông. Ngoài các dịp này, phần lớn lễ chỉ đông trong phạm vi làng.