Tết ở Hàm Thuận mang hai gương mặt cùng lúc: đó là dịp sum họp, cúng ông bà như mọi vùng quê, nhưng cũng là cao điểm thu hoạch thanh long Tết — vụ trái mà nhiều nhà vườn chong đèn cả mấy tháng để có. Vì vậy những ngày cuối năm ở đây vừa tất bật ngoài vườn, vừa rộn ràng trong nhà.
Phong tục Tết của người Hàm Thuận về cơ bản giống các tỉnh Nam Trung Bộ: tảo mộ, cúng tất niên, rước ông bà, đi chùa, chúc Tết họ hàng. Nét riêng nằm ở nhịp mùa vụ, ở làng chài nghỉ biển, ở những ngôi chùa trên núi đông người đầu năm. Bài này tả một mùa Tết theo thứ tự thời gian, kèm vài điều người mới đến sống ở vùng này nên biết.
Thanh long Tết: vì sao cuối năm vườn lại bận nhất
Thanh long ra hoa tự nhiên theo mùa nắng dài, nhưng người Hàm Thuận đã quen thắp đèn ban đêm để cây ra trái nghịch vụ. Vụ được nhắm đến nhiều nhất là vụ Tết, vì nhu cầu trái cây chưng Tết, làm quà và xuất đi các nơi tăng cao trước Tết. Những vườn tính kịp thường thắp đèn từ khoảng ba bốn tháng trước, để trái chín đúng những tuần cuối năm âm lịch.
Hệ quả là trong lúc nhiều vùng quê đã thong thả dọn nhà, người Hàm Thuận còn ngoài vườn cắt trái, thương lái chạy xe khắp các xã, vựa đóng gói sáng đèn thâu đêm. Không khí ấy kéo dài tới khoảng hai mươi lăm, hai mươi sáu tháng Chạp, khi các chuyến hàng cuối cùng đi chợ đầu mối và cửa khẩu đã xong. Năm nào được giá, Tết rộn ràng; năm nào mất giá hoặc khó tiêu thụ, Tết trầm hẳn.
Ở các xã trồng thanh long nhiều như Hàm Thuận, Hàm Liêm, Hàm Kiệm, Hàm Thạnh mới, những đêm cuối năm, nhìn từ quốc lộ hay cao tốc thấy cả vùng sáng đèn như một thành phố trải dài trên ruộng.
Chuyện thu hoạch, thắp đèn, chọn giống được viết kỹ ở mục thanh long và nông sản. Ở đây chỉ cần hiểu: Tết của nhiều gia đình Hàm Thuận bắt đầu muộn hơn và kết thúc sớm hơn nơi khác, vì sau rằm tháng Giêng lại vào nhịp chăm vườn.
Những việc cuối năm trong một gia đình
Sau khi vụ thanh long Tết tạm xong, gia đình dồn sức cho các việc truyền thống. Thứ tự và mức độ mỗi nhà một khác, nhưng thường gồm:
- Tảo mộ: thăm, dọn cỏ, sơn sửa mộ ông bà, thường vào những ngày cuối tháng Chạp; nhiều họ đi chung cả dòng họ.
- Dọn nhà, lau bàn thờ, thay cát lư hương, sắm đồ thờ mới nếu cần.
- Cúng ông Táo ngày hai mươi ba tháng Chạp, như nhiều vùng trong nước.
- Gói bánh tét, làm mứt, dưa món, củ kiệu; ở làng chài thêm cá khô, mực khô làm món Tết.
- Đi chợ Tết: chợ Ma Lâm, chợ Phú Long, chợ ở Thuận Nam cũ, chợ Mương Mán và các chợ xã họp đông những ngày cuối năm, có khi họp cả buổi tối.
- Cúng tất niên chiều ba mươi hoặc hai mươi chín (tháng thiếu), mời ông bà về ăn Tết.
- Ở làng chài: sơn sửa ghe, cúng ghe, gác đồ nghề, nghỉ biển qua những ngày đầu năm.
Với người làm thuê theo vụ thanh long, những ngày sau khi vụ Tết xong là lúc nhận tiền công, về quê hoặc sắm Tết. Bến xe, ga Mương Mán và quốc lộ 1 đông hẳn lên.
Mâm cúng và bàn thờ ngày Tết
Mâm cỗ Tết của người Hàm Thuận mang đặc trưng Nam Trung Bộ: thịt kho tàu (thịt kho trứng, kho nước dừa), dưa món, củ kiệu, chả lụa, gà luộc, canh khổ qua ở nhiều nhà, bánh tét. Làng biển có thêm cá, mực, tôm. Mỗi gia đình nấu theo khẩu vị quê gốc, nên trong cùng một xóm có nhà nấu kiểu Quảng, nhà nấu kiểu Bình Định, nhà nấu kiểu Bắc.
Mâm ngũ quả chưng trên bàn thờ thường theo lối miền Nam và miền Trung, chọn những loại trái có tên hay, màu đẹp. Ở vùng này, nhiều nhà đặt thêm thanh long — loại trái nhà trồng được, màu đỏ, hình dáng giống ngọn lửa — như một cách tạ ơn mùa vụ. Đây là nếp quen thuộc chứ không phải quy định gì, mỗi nhà một cách.
Bánh tét là món không thể thiếu, gói từ hai mươi bảy, hai mươi tám tháng Chạp. Nhân thường là đậu xanh, thịt mỡ; nhiều nhà gói thêm bánh tét nhân chuối hay đậu đen cho người ăn chay. Cả nhà ngồi canh nồi bánh qua đêm là hình ảnh còn giữ được ở nhiều xóm, dù không ít gia đình đã chuyển sang đặt mua.
Trong ba ngày Tết, bàn thờ luôn có hương, nước, trà, cơm dâng ông bà mỗi bữa. Ngày mùng ba hoặc mùng bốn, tuỳ nhà, làm lễ tiễn ông bà, đốt vàng mã ở mức vừa phải. Nhiều gia đình đã giảm vàng mã so với trước, một phần vì ý thức tiết kiệm và môi trường.
Những ngày đầu năm
Bảng dưới tả nếp thường gặp trong ba ngày Tết và quanh rằm tháng Giêng ở các xã Hàm Thuận. Đây là nếp chung, mỗi gia đình, mỗi dòng họ có thể khác.
| Thời điểm | Việc thường làm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Giao thừa | Cúng giao thừa ngoài sân và trong nhà, nhiều người đi chùa làng hái lộc | Đường làng đông xe khuya |
| Mùng một | Chúc Tết ông bà, cha mẹ, ở nhà là chính; kiêng cãi vã, kiêng quét nhà ở nhiều gia đình | Người xông đất thường là người được nhà chọn trước |
| Mùng hai | Đi Tết bên ngoại, thăm họ hàng | Đường liên xã đông |
| Mùng ba | Thăm thầy cô, bạn bè; nhiều nhà làm lễ tiễn ông bà | Một số vườn bắt đầu chăm lại thanh long |
| Mùng bốn đến rằm | Đi chùa núi Tà Cú, chùa làng; họp mặt dòng họ, đồng hương | Chùa Tà Cú đông nhất năm |
| Rằm tháng Giêng | Cúng rằm, đi chùa; nhiều nhà coi như hết Tết | Sau đó vào vụ mới |
Làng chài thường chọn ngày ra khơi đầu năm sau mùng bốn, khi biển cho phép; chuyến đầu được cúng kỹ, mong cả năm thuận buồm.
Đi chùa đầu năm và họp mặt đồng hương
Đi chùa đầu năm là nếp phổ biến. Người ở Hàm Thuận Nam cũ thường lên chùa núi Tà Cú, người Hàm Thuận Bắc cũ có khi đi chùa làng gần nhà rồi mới đi xa. Khách từ Phan Thiết, TP.HCM, các tỉnh khác cũng đổ về Tà Cú trong tháng Giêng, nên đoạn quốc lộ 1 gần chân núi có thể kẹt xe vào những ngày cao điểm. Người địa phương có kinh nghiệm thường đi thật sớm hoặc chờ qua rằm.
Tết cũng là mùa họp mặt: họp họ ở nhà thờ họ, họp lớp, họp hội đồng hương của người đi làm ăn xa. Nhiều cuộc họp kết hợp quyên góp cho quỹ khuyến học của họ, sửa đường thôn, giúp hộ khó khăn. Với người ở xa về, đây là dịp nghe tin quê: ai làm vựa, ai bỏ thanh long trồng cây khác, đường nào mới làm.
Ở các thôn đồng bào vùng núi, Tết Nguyên đán cũng được đón như người Kinh, bên cạnh các lễ truyền thống theo mùa rẫy. Trong những ngày đầu năm, địa phương thường có các hoạt động văn nghệ, thể thao như bóng chuyền, kéo co, đua thuyền ở một số nơi có hồ, tuỳ kế hoạch từng năm.
Tết ở làng chài khác gì Tết trong vườn
Ở dải ven biển Thuận Quý, Tân Thành, Kê Gà, Tết rơi vào mùa gió đông bắc nên ghe nhỏ đã nghỉ trước đó. Không có cảnh vội cắt trái như trong vườn, thay vào đó là cảnh sơn ghe, cột giấy đỏ ở mũi, bày mâm cúng ghe chiều ba mươi. Nhiều nhà mời thầy cúng hoặc người lớn tuổi trong vạn làm lễ cho ghe, coi chiếc ghe như một thành viên được ăn Tết.
Món Tết làng biển có cá thu, cá ngừ kho, mực khô nướng, gỏi cá, bên cạnh thịt kho, bánh tét như trong đất liền. Những ngày đầu năm, sân lăng Ông có khi tổ chức các trò chơi, hát bài chòi, nơi người làng tụ lại. Lễ đầu năm ở lăng Ông cũng là dịp ban hội vạn bàn về lễ cầu ngư sắp tới.
Một khác biệt nữa là nhịp kết thúc Tết. Trong vườn, sau rằm tháng Giêng người ta trở lại chăm cây, chuẩn bị đợt đèn mới. Ở làng chài, ngày kết thúc Tết là ngày biển cho phép ra khơi, có năm sớm, có năm phải chờ gió dịu. Vì vậy cùng một vùng Hàm Thuận mà Tết dài ngắn khác nhau tuỳ nghề.
Tết của người làm thuê và người đi xa
Mùa thanh long Tết kéo về Hàm Thuận nhiều lao động thời vụ: người từ các xã vùng núi xuống, người từ các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên vào cắt trái, đóng gói ở vựa. Họ làm đến những ngày giáp Tết, nhận tiền công rồi vội về quê. Có những người ở lại ăn Tết cùng chủ vườn vì đường xa, và nhiều gia đình nhà vườn coi đó là chuyện bình thường, dọn thêm chén đũa trong mâm tất niên.
Ở chiều ngược lại, người Hàm Thuận đi làm ở TP.HCM, Bình Dương, Đồng Nai cũ đổ về quê. Những ngày hai mươi lăm đến hai mươi tám tháng Chạp, xe khách, tàu hoả qua ga Mương Mán, cao tốc và quốc lộ 1 đông hơn hẳn. Người về sớm thường kịp phụ cha mẹ thu hoạch đợt cuối, người về muộn chỉ kịp tảo mộ và cúng tất niên.
Sự gặp gỡ của hai dòng người này làm Tết ở vùng thanh long có không khí riêng: chợ quê đông người lạ, quán ăn mở muộn hơn, và câu chuyện ngày Tết luôn có giá thanh long, chuyện tiền công, chuyện việc làm trên thành phố.
Người mới đến ăn Tết ở Hàm Thuận nên biết
Người chuyển về sống, công tác hay lần đầu ăn Tết ở đây thường thấy vài điều khác lạ. Một số lưu ý thực tế:
- Chợ, tiệm tạp hoá đóng cửa từ chiều ba mươi đến mùng hai, mùng ba; mua sắm đủ trước đó, nhất là thuốc men, gas, nước uống.
- Thợ, xe tải, dịch vụ sửa chữa nghỉ dài; việc gấp nên hẹn trước rằm tháng Chạp.
- Hàng xóm có thể mời sang chúc Tết, uống trà, ăn mứt; nhận lời là phép lịch sự, nhớ chúc người già trước.
- Lì xì cho trẻ em là nếp phổ biến, phong bì nhỏ, quan trọng ở lời chúc chứ không ở số tiền.
- Đi đường liên xã ban đêm dịp Tết cần cẩn thận, nhiều người uống rượu khi đi chúc Tết; tuyệt đối không lái xe sau khi uống.
- Ở làng chài, tránh đùa cợt, nói điều xui về biển trong những ngày đầu năm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thanh long ở Hàm Thuận lại nhiều vào dịp Tết?
Vì nhà vườn chủ động thắp đèn ban đêm từ vài tháng trước để cây ra hoa, ra trái nghịch vụ, nhắm thu hoạch đúng những tuần cuối năm âm lịch khi nhu cầu cao. Vụ Tết vì thế là vụ quan trọng, quyết định không khí Tết của nhiều gia đình.
Chợ Tết ở Hàm Thuận họp ở đâu?
Các chợ trung tâm như chợ Ma Lâm, chợ Phú Long, chợ ở thị trấn Thuận Nam cũ, chợ Mương Mán và các chợ xã đều họp đông những ngày cuối năm, có nơi họp cả buổi tối. Giờ họp cụ thể nên hỏi người địa phương vì thay đổi theo từng năm.
Mâm cỗ Tết ở Hàm Thuận có món gì đặc trưng?
Mâm cỗ mang nét Nam Trung Bộ với thịt kho, dưa món, củ kiệu, chả lụa, gà luộc, bánh tét. Làng biển có thêm cá, mực khô. Vì dân cư nhiều lớp di cư, mỗi nhà còn nấu theo khẩu vị quê gốc, nên mâm cỗ trong cùng một xóm có thể khác nhau.
Đi chùa Tà Cú dịp Tết có đông không?
Rất đông, nhất là từ mùng một đến rằm tháng Giêng, khách từ nhiều tỉnh đổ về. Nên đi sớm buổi sáng, chuẩn bị chờ cáp treo và bãi xe, mang nước, giữ đồ cẩn thận. Ai muốn yên tĩnh có thể đi sau rằm tháng Giêng.
Làng chài Hàm Thuận Nam ăn Tết thế nào?
Ghe nghỉ biển từ trước Tết, được sơn sửa, cột giấy đỏ và cúng chiều ba mươi. Mâm Tết có thêm cá, mực. Những ngày đầu năm, nhiều nơi kiêng ra khơi, chọn ngày đẹp cho chuyến đầu năm. Sân lăng Ông có khi tổ chức trò chơi, hát bài chòi.
Năm thanh long mất giá thì Tết ở Hàm Thuận ra sao?
Không khí trầm hơn rõ rệt, nhiều gia đình thu vén chi tiêu, có người phải bán trái với giá thấp hoặc để trái chín trên cây. Ngược lại, năm được giá thì chợ Tết đông, nhà cửa sửa sang nhiều. Tết ở đây gắn chặt với mùa vụ như vậy.