Vào mùa thanh long rộ, vựa, xưởng đóng gói và nhà vườn ở Hàm Thuận cần thêm rất nhiều người cắt trái, lựa trái, đóng thùng, bốc xếp. Thuê lao động thời vụ đúng cách gồm bốn việc: thoả thuận rõ công việc và tiền công, làm hợp đồng bằng văn bản khi thời hạn từ một tháng trở lên, đóng bảo hiểm theo quy định với những hợp đồng thuộc diện bắt buộc, và bảo đảm an toàn trước những nguy cơ đặc thù của vùng: điện vườn, nắng nóng, hoá chất, xe và hàng nặng.
Phần lớn người làm thời vụ là người trong xã, xã bên, có người từ vùng núi phía bắc xuống, có người từ các tỉnh khác đến theo mùa. Họ chọn chủ không chỉ vì tiền công mà vì cách đối xử: trả đúng hẹn, giờ giấc rõ ràng, chỗ làm an toàn. Giữ được nhóm thợ giỏi qua nhiều mùa là lợi thế lớn của một cơ sở.
Bài viết theo nguyên lý của pháp luật lao động và bảo hiểm xã hội, không nêu mức lương tối thiểu, mức đóng cụ thể vì những con số này thay đổi theo từng thời kỳ. Khi cần, hãy hỏi cơ quan lao động, cơ quan bảo hiểm xã hội của tỉnh Lâm Đồng hoặc người làm nhân sự, kế toán có chuyên môn.
Ai làm thời vụ ở vùng thanh long
Mùa thanh long Hàm Thuận tạo ra một thị trường lao động riêng. Thợ cắt trái là nhóm lành nghề: biết chọn trái đủ ngày, cắt đúng cách để không làm hỏng cành, xếp vào sọt không dập. Thợ lựa ở vựa, xưởng đóng gói phần nhiều là phụ nữ, có mắt nhìn vết, nhìn độ chín, phân loại nhanh. Bốc xếp là nhóm thanh niên khoẻ, làm theo xe, nhiều khi vào ban đêm. Ngoài ra còn thợ điện vườn, thợ tưới, người phun thuốc, người bao trái.
Phần lớn người làm là cư dân các xã quanh vùng trồng: Hàm Thuận Nam, Hàm Kiệm, Hàm Thạnh, Hàm Thuận, Hàm Liêm và các xã lân cận. Một số đồng bào ở các xã vùng núi phía bắc xuống làm theo mùa. Cũng có lao động từ nơi khác đến ở trọ trong mùa rộ. Nhiều người làm nhiều chủ trong một mùa, đi theo nơi có việc và trả công tốt.
Đặc điểm của thị trường này là thoả thuận miệng, trả công theo ngày hoặc theo sản lượng, ít giấy tờ. Cách làm đó nhanh gọn, hai bên đều quen. Nhưng khi xảy ra tai nạn, tranh chấp tiền công, hoặc khi cơ sở được kiểm tra, sự thiếu giấy tờ trở thành rủi ro cho cả chủ lẫn thợ.
Với cơ sở muốn phát triển lâu dài, đặc biệt là xưởng đóng gói làm hàng xuất khẩu, chuyện lao động còn liên quan tới yêu cầu của khách hàng. Nhiều nhà nhập khẩu, chuỗi siêu thị và tiêu chuẩn chứng nhận như GlobalGAP có tiêu chí về điều kiện làm việc, an toàn và không dùng lao động trẻ em. Làm đúng từ đầu giúp mở đường cho những đơn hàng đó.
Hợp đồng: những điều cần thoả thuận rõ
Hình thức hợp đồng. Theo pháp luật lao động, hợp đồng phải giao kết bằng văn bản, trừ một số trường hợp thời hạn dưới một tháng được thoả thuận bằng lời nói theo quy định. Với người làm cả mùa, làm nhiều tháng, nên làm hợp đồng giấy dù chỉ một trang. Có những trường hợp đặc biệt như người lao động chưa thành niên, người giúp việc có yêu cầu riêng.
Công việc và nơi làm. Ghi rõ làm gì: cắt trái, lựa, đóng thùng, bốc xếp; làm ở vựa hay ở vườn; có phải đi theo xe không. Thợ biết trước công việc thì ít tranh cãi về sau.
Tiền công và cách trả. Theo ngày, theo giờ hay theo sản lượng; trả hằng ngày, hằng tuần hay cuối đợt; làm thêm giờ, làm đêm tính thế nào. Tiền công không được thấp hơn mức tối thiểu theo quy định cho vùng và loại công việc. Trả đúng hẹn là điều thợ nhớ nhất.
Giờ làm và nghỉ. Mùa rộ dễ kéo dài giờ làm, nhất là ở xưởng đóng gói chạy theo xe. Pháp luật giới hạn thời giờ làm việc và làm thêm; cần bố trí ca, giờ nghỉ, nhất là với ca đêm.
Ăn, ở, đi lại. Với lao động từ xa đến, chỗ ở, nước sinh hoạt, bữa ăn là điều cần thoả thuận rõ ai lo, khấu trừ thế nào. Chỗ ở chật chội, thiếu nước sạch trong mùa khô là nguyên nhân hay khiến thợ bỏ giữa chừng.
Bảo hiểm xã hội và bảo hiểm tai nạn
Luật bảo hiểm xã hội hiện hành mở rộng diện tham gia bắt buộc so với trước đây. Người lao động làm việc theo hợp đồng có thời hạn từ một tháng trở lên thường thuộc diện bảo hiểm xã hội bắt buộc, chủ sử dụng lao động phải đăng ký và đóng phần của mình, khấu trừ phần của người lao động. Hộ kinh doanh có thuê người cũng có nghĩa vụ trong những trường hợp luật quy định. Phạm vi, thời điểm áp dụng cụ thể cần kiểm với cơ quan bảo hiểm xã hội.
Nhiều chủ cơ sở ở vùng thanh long ngại đóng bảo hiểm vì thợ làm ngắn, đổi chủ liên tục, thủ tục phiền. Nhưng bảo hiểm là thứ bảo vệ cả hai bên khi có chuyện. Một thợ bốc xếp bị ngã gãy chân, một thợ điện bị điện giật giữa vườn: nếu không có bảo hiểm, toàn bộ chi phí chữa trị, bồi thường có thể đổ lên vai chủ cơ sở, cộng thêm trách nhiệm pháp lý.
Với những người làm vài ngày, không thuộc diện bắt buộc, chủ cơ sở vẫn có thể mua bảo hiểm tai nạn tự nguyện theo nhóm cho thợ trong mùa. Đây là khoản chi nhỏ so với rủi ro, và là cách thể hiện sự quan tâm khiến thợ muốn quay lại.
Người lao động cũng nên biết quyền của mình: hỏi chủ về bảo hiểm khi ký hợp đồng dài, kiểm quá trình đóng trên ứng dụng hoặc cổng thông tin của cơ quan bảo hiểm xã hội. Bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội đóng đều qua nhiều năm, kể cả ở nhiều chủ khác nhau, là tài sản của chính người lao động.
Những nguy cơ an toàn đặc thù của vùng thanh long
Mỗi vùng nông nghiệp có kiểu tai nạn riêng. Ở Hàm Thuận, các nguy cơ dưới đây gặp nhiều nhất, và phần lớn phòng được bằng những biện pháp đơn giản.
- Điện vườn: hệ thống đèn thắp thanh long trải khắp vườn, dây đi thấp, mối nối ngoài trời, đất ẩm khi tưới. Điện giật là tai nạn nghiêm trọng nhất. Tắt điện khi làm việc trong vườn, không để thợ không có chuyên môn sửa điện, kiểm tra dây và mối nối định kỳ, lắp thiết bị chống giật.
- Nắng nóng: làm cả ngày ngoài đồng nắng gắt dễ say nắng, mất nước. Bố trí làm sớm và chiều muộn, nghỉ trưa, có nước uống, chỗ râm, áo dài tay, nón rộng vành.
- Hoá chất: người phun thuốc bảo vệ thực vật cần đồ bảo hộ, không cho người khác vào vườn trong thời gian cách ly, không để thợ lựa, thợ cắt tiếp xúc với trái vừa phun. Người chưa được hướng dẫn không được pha, phun thuốc.
- Hàng nặng và xe: bốc xếp sọt, thùng nặng lặp lại nhiều giờ gây đau lưng, chấn thương. Hướng dẫn tư thế nâng, chia tải, dùng xe đẩy. Khu vực xe ra vào vựa cần có người điều phối, nhất là ban đêm.
- Gai và vết cắt: cành thanh long có gai nhỏ, dao kéo sắc. Găng tay, áo dài tay, hộp sơ cứu tại chỗ là tối thiểu.
- Đi lại ban đêm: thợ đi làm ca đêm, về khuya trên đường liên xã tối. Nhắc thợ đội mũ bảo hiểm, xe có đèn; chủ cơ sở có thể bố trí giờ tan ca hợp lý.
Khi xảy ra tai nạn, ưu tiên sơ cứu và đưa người bị nạn tới cơ sở y tế gần nhất, sau đó báo cho gia đình, cơ quan bảo hiểm và cơ quan chức năng theo quy định. Ghi lại diễn biến, nguyên nhân để rút kinh nghiệm cho cả nhóm.
Không dùng lao động trẻ em, tôn trọng người lao động
Trong mùa rộ, ở một số nơi vẫn có cảnh trẻ em theo cha mẹ ra vựa phụ lựa trái, bốc hàng. Pháp luật lao động có quy định chặt về việc sử dụng người chưa thành niên: không được dùng vào công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm, làm ban đêm, tiếp xúc hoá chất, và có giới hạn độ tuổi, giờ làm. Với trẻ em ở độ tuổi đi học, việc làm không được ảnh hưởng tới học hành. Các tiêu chuẩn chứng nhận cho hàng xuất khẩu cũng xem đây là điểm loại trực tiếp.
Cách làm đúng là không nhận trẻ em vào làm ở khu vực sản xuất, nhắc cha mẹ không mang con nhỏ vào khu vực xe ra vào, khu kho lạnh, khu hoá chất. Một số cơ sở bố trí chỗ trông trẻ đơn giản cho thợ có con nhỏ trong mùa hè; đó là cách vừa an toàn vừa giữ được thợ.
Tôn trọng người lao động còn thể hiện ở những chuyện nhỏ: nhà vệ sinh sạch cho cả nam và nữ, chỗ ăn trưa có mái che, nước uống miễn phí, cách nói chuyện, cách góp ý khi thợ làm sai. Lao động thời vụ có nhiều lựa chọn; họ sẽ chọn chủ mà họ thấy được đối xử tử tế.
Với đồng bào dân tộc thiểu số từ các xã vùng núi xuống làm theo mùa, nên chú ý giải thích hợp đồng, tiền công bằng ngôn ngữ dễ hiểu, trả công minh bạch, tôn trọng phong tục. Những hiểu lầm về tiền công, giờ làm thường đến từ việc thiếu giải thích chứ không phải từ ý xấu.
Giữ chân thợ giỏi qua các mùa
Thợ lựa giỏi giảm tỷ lệ hàng bị trả lại, thợ cắt giỏi giảm hao hụt và giữ cành cho vụ sau, thợ bốc xếp quen việc giảm hàng dập. Với một xưởng đóng gói, sự khác biệt giữa nhóm thợ quen và nhóm thợ mới có thể quyết định lô hàng xuất khẩu đạt hay không đạt.
Những cách giữ người mà các cơ sở trong vùng hay áp dụng: trả công đúng hẹn kể cả khi giá thanh long xuống; thưởng cuối mùa cho thợ làm đủ đợt; ưu tiên gọi lại nhóm thợ cũ trước khi tuyển mới; giữ liên lạc trong mùa thưa, giới thiệu việc khác nếu có; với vài người giỏi nhất, chuyển sang hợp đồng dài hạn làm tổ trưởng, kèm cặp người mới.
Đào tạo cũng là cách giữ người. Một buổi hướng dẫn đầu mùa về tiêu chuẩn phân loại, cách cắt, cách xếp, an toàn điện, an toàn hoá chất vừa nâng chất lượng hàng vừa cho thợ thấy mình được đầu tư. Thợ có kỹ năng tốt hơn thì thu nhập theo sản lượng cũng tốt hơn, và họ có lý do để quay lại.
Cuối cùng, hãy lắng nghe. Thợ lâu năm thường thấy những điều chủ không thấy: chỗ nào trong xưởng hay tắc, loại thùng nào dễ hỏng, xe nào hay xếp sai. Một cơ sở biết hỏi ý kiến thợ thường cải tiến được quy trình mà không tốn nhiều tiền.
Câu hỏi thường gặp
Thuê người cắt thanh long vài ngày có phải làm hợp đồng giấy không?
Với công việc có thời hạn dưới một tháng, pháp luật cho phép thoả thuận bằng lời nói trong một số trường hợp. Tuy vậy ghi lại thoả thuận về công việc, tiền công, cách trả bằng giấy hoặc tin nhắn vẫn giúp tránh tranh chấp. Làm từ một tháng trở lên thì nên có hợp đồng văn bản.
Lao động thời vụ có được đóng bảo hiểm xã hội không?
Người làm theo hợp đồng có thời hạn từ một tháng trở lên thường thuộc diện bảo hiểm xã hội bắt buộc theo luật hiện hành. Người làm ngắn hơn có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện hoặc được chủ mua bảo hiểm tai nạn. Kiểm quy định cụ thể với cơ quan bảo hiểm xã hội.
Tai nạn điện giật trong vườn thanh long phòng tránh thế nào?
Thuê thợ điện có chuyên môn lắp và sửa hệ thống, lắp thiết bị chống giật, kiểm dây và mối nối định kỳ, tắt điện khi có người làm việc trong vườn, không để nước tưới làm ướt mối nối. Thợ cắt, thợ tưới không tự sửa điện.
Có được cho con em dưới 15 tuổi phụ lựa thanh long ở vựa không?
Pháp luật hạn chế chặt việc sử dụng người chưa thành niên, nhất là dưới 15 tuổi, và cấm công việc nặng nhọc, ban đêm, tiếp xúc hoá chất. Khu vựa có xe ra vào, kho lạnh, hàng nặng không phải nơi an toàn cho trẻ. Các tiêu chuẩn chứng nhận xuất khẩu cũng loại cơ sở dùng lao động trẻ em.
Làm sao giữ được thợ lựa giỏi khi xưởng bên cạnh trả cao hơn?
Tiền công quan trọng nhưng không phải tất cả. Trả đúng hẹn, giờ giấc hợp lý, chỗ làm sạch và an toàn, thưởng cuối mùa, cách đối xử tôn trọng và ưu tiên gọi lại thợ cũ thường giữ người tốt hơn chênh lệch nhỏ về tiền công.
Thợ từ nơi khác đến làm mùa có phải đăng ký tạm trú không?
Người đến ở tại nơi khác ngoài nơi thường trú trong thời gian nhất định phải thực hiện đăng ký tạm trú hoặc thông báo lưu trú theo luật cư trú. Chủ cơ sở bố trí chỗ ở cho thợ nên nhắc và hỗ trợ thợ làm thủ tục này với công an cấp xã.