Ở vùng Hàm Thuận, điện là một khoản chi lớn của sản xuất. Nhà vườn thanh long dùng điện vào ban đêm để thắp đèn cho cây ra hoa nghịch vụ; cơ sở đóng gói, kho lạnh dùng điện ban ngày và liên tục cho máy lạnh. Hai kiểu dùng này đặt lên lưới điện nông thôn những áp lực khác nhau, và cũng mở ra hai bài toán tiết kiệm khác nhau: đèn tiết kiệm cho vườn, điện mặt trời mái nhà cho kho xưởng.
Bài này không hướng dẫn kỹ thuật thắp đèn cho cây (đã có ở mục thanh long và nông sản). Bài nhìn từ phía năng lượng: điện đến vườn bằng đường nào, vì sao mùa thắp đèn hay sụt áp, tiền điện sản xuất tính thế nào, an toàn điện ngoài đồng ra sao, và khi nào nên nghĩ tới điện mặt trời mái nhà.
Trang không nêu giá điện hay giá thiết bị; biểu giá điện do Nhà nước quy định và thay đổi theo từng thời kỳ, nên kiểm tra trên hoá đơn và thông báo của ngành điện.
Vì sao vùng thanh long là bài toán riêng của ngành điện
Một vườn thanh long thắp đèn có hàng trăm tới hàng nghìn bóng đèn nhỏ treo trên trụ, bật liên tục nhiều giờ mỗi đêm trong nhiều đêm liên tiếp của mỗi đợt xử lý ra hoa. Nhân lên cho hàng nghìn vườn ở Hàm Minh, Thuận Nam, Hàm Kiệm, Hàm Cường, Hàm Đức, Hàm Liêm, ta có một phụ tải rất lớn bật lên cùng lúc vào ban đêm ở vùng nông thôn, nơi lưới điện vốn được thiết kế cho sinh hoạt gia đình.
Đặc điểm khó nhất là tính đồng loạt. Khi giá thanh long nghịch vụ hấp dẫn, rất nhiều nhà vườn cùng thắp đèn trong cùng một khoảng thời gian, phụ tải dồn lên các trạm biến áp phân phối trong thôn. Khi giá xuống, nhiều vườn tắt đèn, trạm lại non tải. Ngành điện địa phương phải xây dựng và cải tạo lưới để đáp ứng đỉnh của mùa đèn, trong khi phần lớn thời gian còn lại công suất đó không dùng hết.
Nhiều năm trước, bóng sợi đốt là loại phổ biến, tiêu thụ điện rất lớn. Sau đó nhà vườn chuyển dần sang bóng compact rồi sang đèn LED chuyên dụng cho thanh long, dùng ít điện hơn nhiều cho cùng hiệu quả kích thích ra hoa. Việc chuyển đổi này vừa giảm tiền điện cho nhà vườn, vừa giảm áp lực lên lưới, là một ví dụ tiết kiệm năng lượng có lợi cho cả hai phía.
Điện đến vườn bằng đường nào
Điện từ các nhà máy, kể cả thủy điện Hàm Thuận – Đa Mi và các trang trại điện mặt trời trong vùng, được đẩy lên lưới cao thế, đi về các trạm biến áp lớn, hạ xuống trung thế rồi chạy theo các tuyến đường dây dọc quốc lộ, tỉnh lộ, đường liên xã. Ở mỗi thôn, xóm, trạm biến áp phân phối, thường là những máy biến áp đặt trên trụ hoặc trên giàn, hạ điện xuống hạ thế để cấp cho nhà dân và vườn. Từ trạm này, đường dây hạ thế toả ra theo các ngả đường đất vào vườn.
Mỗi trạm biến áp phân phối chỉ chịu được một mức tải nhất định. Vùng thanh long phát triển nhanh từ những năm 2000 nên lưới điện nông thôn ở Hàm Thuận đã được cải tạo, xây thêm trạm nhiều lần, có những trạm dành riêng cho khu vườn tập trung. Dù vậy, ở các vùng vườn mới mở xa khu dân cư, như ven đồi hay ven rừng, đường dây hạ thế vẫn còn dài, dễ sụt áp khi cả xóm cùng bật đèn.
Ranh giới trách nhiệm cũng nên hiểu rõ: phần lưới từ công tơ trở về phía trạm do ngành điện quản lý, phần từ sau công tơ vào vườn do chủ vườn tự đầu tư và chịu trách nhiệm an toàn. Phần lớn tai nạn và chập cháy xảy ra ở phần sau công tơ, nơi đường dây tự kéo không qua kiểm tra chuyên môn.
Những sự cố điện hay gặp vào mùa thắp đèn
Sụt áp cuối đường dây. Vườn nằm xa trạm biến áp, dây dẫn dài và nhỏ, khi nhiều vườn cùng bật đèn thì điện áp ở cuối đường dây xuống thấp, đèn sáng yếu, máy bơm khó khởi động. Cách xử lý đúng là báo ngành điện kiểm tra, không tự ý câu thêm dây.
Quá tải trạm biến áp. Trạm chung của cả xóm bị dồn tải vượt mức có thể nóng, nhảy aptomat hay hư hỏng. Nhà vườn muốn tăng công suất đáng kể nên làm thủ tục đăng ký với ngành điện để được xem xét nâng công suất hay lắp trạm riêng.
Chập cháy trong vườn. Dây điện kéo qua trụ thanh long, nằm ngoài trời quanh năm, bị nắng làm giòn vỏ, bị chuột cắn, bị cành gai cọ xát. Mối nối quấn băng keo sơ sài gặp mưa dễ rò điện, chập cháy.
Rò điện xuống đất ẩm. Mùa mưa, đất trong vườn ẩm, nếu có chỗ hở cách điện thì người đi trong vườn có thể bị điện giật, nhất là lúc tưới nước hay hái trái ban đêm.
An toàn điện ngoài vườn: những việc nên làm
Mỗi năm, các vùng thanh long đều có tai nạn điện thương tâm. Những nguyên tắc dưới đây là an toàn điện cơ bản; việc lắp đặt, sửa chữa nên do thợ điện có chuyên môn thực hiện.
- Dùng dây cáp có vỏ bọc chịu nắng, đúng tiết diện cho tổng công suất đèn, không dùng dây điện trong nhà để kéo ngoài vườn.
- Lắp thiết bị chống dòng rò (thiết bị chống giật) và aptomat đúng định mức ở đầu nguồn của vườn, kiểm tra định kỳ xem có còn tác dụng không.
- Mối nối đặt trong hộp kín nước, cao khỏi mặt đất, không để mối nối nằm sát gốc cây hay trên nền ẩm.
- Tuyệt đối không câu móc điện trực tiếp từ đường dây trung thế, hạ thế của ngành điện; ngoài nguy hiểm tính mạng còn là vi phạm pháp luật.
- Ngắt điện trước khi tưới, sửa đèn, hái trái trong vườn ban đêm; dạy trẻ em không vào vườn đang thắp đèn.
- Sau mỗi mùa mưa bão, đi kiểm tra lại toàn bộ đường dây, thay đoạn dây nứt vỏ, bóng vỡ.
Nếu thấy dây điện của ngành điện bị đứt, võng thấp hay trụ điện nghiêng, hãy tránh xa và báo cho điện lực khu vực hoặc chính quyền xã, không tự xử lý.
Hiểu hoá đơn điện sản xuất cho đúng
Ở Việt Nam, giá điện cho sinh hoạt tính theo bậc thang, dùng càng nhiều thì giá mỗi số càng cao. Điện dùng cho sản xuất, trong đó có sản xuất nông nghiệp, được tính theo biểu giá riêng, có thể chia theo giờ cao điểm, giờ bình thường, giờ thấp điểm nếu lắp công tơ nhiều giá. Mức giá cụ thể do Nhà nước quy định và điều chỉnh theo từng thời kỳ.
Điểm quan trọng với nhà vườn là đăng ký đúng mục đích sử dụng điện. Nếu dùng điện sinh hoạt của nhà để thắp đèn cho cả vườn, số điện tăng vọt và bị tính vào các bậc cao, tiền điện có thể lớn hơn nhiều so với khi đăng ký công tơ riêng cho sản xuất. Ngược lại, khi đăng ký điện sản xuất, cần hiểu cách tính theo khung giờ để bố trí thời gian bật đèn, chạy máy bơm hợp lý.
Một ví dụ giả định để thấy sự khác biệt: cùng một lượng điện thắp đèn cho vườn, nếu cộng dồn vào công tơ sinh hoạt của gia đình, phần lớn số điện sẽ rơi vào các bậc giá cao nhất của biểu bậc thang; nếu tách ra công tơ sản xuất, toàn bộ phần đó tính theo biểu giá sản xuất. Chênh lệch cụ thể bao nhiêu tuỳ biểu giá đang áp dụng, nhưng hướng của nó là rõ ràng.
Với cơ sở đóng gói, kho lạnh, tiền điện có thể chiếm phần lớn chi phí vận hành. Xem kỹ hoá đơn theo từng khung giờ giúp nhận ra chỗ có thể dịch chuyển: chạy máy nén làm lạnh sâu vào giờ thấp điểm, hạn chế bật nhiều thiết bị lớn cùng lúc vào giờ cao điểm. Muốn biết chính xác mình đang áp biểu giá nào, nên hỏi trực tiếp điện lực quản lý khu vực.
Điện mặt trời mái nhà: hợp với ai ở Hàm Thuận
Điện mặt trời mái nhà sản xuất điện vào ban ngày, đỉnh vào khoảng giữa trưa. Vì vậy nó hợp nhất với những nơi dùng nhiều điện ban ngày: cơ sở đóng gói, kho lạnh, xưởng sấy nông sản, cửa hàng có máy lạnh, nhà nghỉ ven biển, trang trại chăn nuôi có quạt, bơm chạy ngày. Với vườn thanh long thắp đèn ban đêm, điện mặt trời mái nhà không trực tiếp thay được điện lưới nếu không có pin lưu trữ, vốn còn đắt.
Sau thời kỳ giá ưu đãi năm 2020, chính sách chuyển sang khuyến khích điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ: điện làm ra chủ yếu để dùng tại chỗ, phần dư phát lên lưới chỉ được chấp nhận trong giới hạn và theo quy định riêng. Các nghị định hướng dẫn Luật Điện lực sửa đổi năm 2024 quy định chi tiết thủ tục đăng ký, thông báo với ngành điện, điều kiện an toàn phòng cháy. Quy định có thể tiếp tục thay đổi, nên kiểm tra văn bản hiện hành trước khi lắp.
Mái tôn của những nhà xưởng đóng gói thanh long rải dọc quốc lộ 1 và các tỉnh lộ ở Hàm Thuận là diện tích mái lớn, hướng nắng tốt. Đó là lý do nhiều chủ cơ sở cân nhắc lắp điện mặt trời tự dùng. Hiệu quả cụ thể phụ thuộc vào lượng điện dùng ban ngày, kết cấu mái, chi phí thiết bị và cách tính tiền điện của từng cơ sở.
Câu hỏi nên đặt ra trước khi lắp điện mặt trời mái nhà
Không nêu giá thiết bị hay thời gian hoàn vốn cụ thể vì chúng thay đổi nhanh. Những câu hỏi sau giúp bạn làm việc với đơn vị lắp đặt một cách chủ động hơn:
- Cơ sở của mình dùng bao nhiêu điện vào ban ngày, xem trên hoá đơn theo khung giờ của vài tháng gần nhất?
- Mái nhà có đủ chịu lực không, còn bao lâu nữa phải thay mái, có bị bóng cây, bóng nhà bên cạnh che không?
- Hệ thống có thiết bị chống phát ngược lên lưới không, có cần đăng ký hay thông báo với điện lực không theo quy định hiện hành?
- Biến tần, tấm pin có bảo hành bao lâu, ai bảo trì, vệ sinh pin trong điều kiện bụi đất cát mùa khô ở Hàm Thuận?
- Hệ thống điện có đạt yêu cầu phòng cháy, có aptomat, chống sét, lối đi trên mái để chữa cháy không?
- Đơn vị lắp đặt có địa chỉ rõ ràng, đã làm công trình tương tự trên địa bàn chưa; có thể tra danh bạ doanh nghiệp của trang theo ngành điện để tìm hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mùa thắp đèn thanh long hay bị cúp điện, sụt áp?
Vì nhiều vườn cùng bật đèn trong cùng một khoảng thời gian ban đêm, phụ tải dồn lên trạm biến áp và đường dây trong thôn, có lúc vượt khả năng thiết kế. Đường dây dài đến vườn xa trạm cũng làm điện áp cuối nguồn xuống thấp. Báo cho điện lực khu vực để được kiểm tra, đừng tự ý câu nối thêm dây.
Dùng đèn LED cho thanh long có tiết kiệm điện không?
Có. So với bóng sợi đốt và bóng compact trước đây, đèn LED chuyên dụng tiêu thụ ít điện hơn nhiều cho cùng hiệu quả kích thích ra hoa, lại bền hơn. Khi chọn đèn nên hỏi kỹ thông số ánh sáng phù hợp với thanh long và tham khảo khuyến cáo của cơ quan nông nghiệp, khuyến nông địa phương.
Nhà vườn có nên đăng ký công tơ điện riêng cho sản xuất không?
Nếu dùng điện nhiều cho thắp đèn, bơm tưới, nên tìm hiểu việc đăng ký công tơ cho mục đích sản xuất thay vì dùng chung công tơ sinh hoạt bị tính giá bậc thang. Thủ tục, điều kiện và biểu giá áp dụng nên hỏi trực tiếp điện lực quản lý khu vực vì có thể thay đổi theo quy định.
Điện mặt trời mái nhà có thay được điện thắp đèn thanh long không?
Không trực tiếp, vì pin mặt trời phát điện ban ngày còn thanh long thắp đèn ban đêm. Muốn dùng phải có hệ thống pin lưu trữ, chi phí còn cao. Điện mặt trời mái nhà hợp hơn với cơ sở dùng nhiều điện ban ngày như kho lạnh, xưởng đóng gói, xưởng sấy, cửa hàng có máy lạnh.
Lắp điện mặt trời mái nhà có phải xin phép không?
Theo các quy định hiện hành hướng dẫn Luật Điện lực sửa đổi, hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ phải thực hiện thủ tục đăng ký hoặc thông báo tuỳ quy mô và cách đấu nối, đồng thời đáp ứng yêu cầu về an toàn và phòng cháy. Nên hỏi điện lực và cơ quan chuyên môn trước khi lắp.
Thấy người bị điện giật trong vườn thì làm gì?
Việc đầu tiên là ngắt nguồn điện bằng aptomat hoặc cầu dao, không chạm tay trần vào người bị nạn khi chưa ngắt điện. Nếu không ngắt được, dùng vật khô không dẫn điện như cây gỗ khô để tách nạn nhân khỏi dây. Sau đó gọi cấp cứu, đưa đến cơ sở y tế gần nhất và sơ cứu nếu đã được huấn luyện.