Kinh tế vùng Hàm Thuận, tức phần đất hai huyện cũ Hàm Thuận Bắc và Hàm Thuận Nam của tỉnh Bình Thuận cũ, nay thuộc tỉnh Lâm Đồng, dựa trên năm trụ chính: cây thanh long và nông nghiệp, điện năng (thủy điện Hàm Thuận – Đa Mi, điện mặt trời), công nghiệp ở khu công nghiệp Hàm Kiệm và các cơ sở chế biến, khai thác khoáng sản và vật liệu xây dựng, cùng du lịch ven biển quanh mũi Kê Gà, Thuận Quý, Tân Thành.
Trong năm trụ đó, thanh long vẫn là thứ nuôi nhiều gia đình nhất. Điện là ngành mang về giá trị sản lượng lớn nhưng dùng ít lao động. Công nghiệp và du lịch là hai ngành đang mở rộng, hút người trẻ ở lại thay vì đi làm xa. Hiểu được cách năm trụ này móc vào nhau là hiểu được vì sao đời sống ở đây lên xuống theo giá trái cây, theo mùa khô và theo từng con đường mới mở.
Bài này vẽ bức tranh chung. Mỗi ngành có bài riêng đi sâu trong cùng mục kinh tế và năng lượng của trang.
Vị trí quyết định kiểu kinh tế
Hàm Thuận ôm lấy Phan Thiết từ ba phía: Hàm Thuận Bắc ở phía bắc và tây bắc, kéo lên tới vùng núi giáp Di Linh; Hàm Thuận Nam ở phía tây nam, chạy xuống biển ở Thuận Quý, Tân Thành và mũi Kê Gà. Quốc lộ 1 và đường sắt Bắc – Nam cắt ngang vùng này, ga Mương Mán là điểm đầu mối của tuyến nhánh vào Phan Thiết. Từ năm 2023, cao tốc Bắc – Nam đoạn Dầu Giây – Phan Thiết và Phan Thiết – Vĩnh Hảo cũng đi qua đất Hàm Thuận, kéo thời gian về TP.HCM xuống còn vài giờ.
Vị trí đó cho Hàm Thuận ba lợi thế. Thứ nhất, đất rộng, nắng nhiều, mưa ít, hợp với thanh long và hợp với tấm pin mặt trời. Thứ hai, có sông La Ngà chảy qua vùng núi phía bắc với độ dốc lớn, đủ để đặt nhà máy thủy điện. Thứ ba, sát một thành phố du lịch biển và nằm trên trục giao thông lớn nhất nước, nên hàng hoá đi ra dễ và khách đi vào dễ.
Cái giá của vị trí cũng rõ. Mùa khô kéo dài làm thiếu nước tưới; đất cát dễ bạc màu; nhiều xã vùng núi như La Dạ, Đông Giang cách xa trục chính, đi lại khó hơn hẳn vùng ven quốc lộ. Kinh tế vì thế không đều: các xã quanh Ma Lâm, Thuận Nam, Hàm Kiệm, Phú Long sôi động, còn vùng cao chủ yếu sống bằng rẫy, vườn điều, cao su và rừng.
Năm trụ kinh tế và nơi tập trung
Bảng dưới gom các ngành chính, nơi tập trung theo tên xã cũ (người dân vẫn quen gọi), và đặc điểm về lao động. Đây là mô tả định tính, không phải số thống kê.
| Ngành | Tập trung ở đâu | Đặc điểm lao động |
|---|---|---|
| Thanh long và nông nghiệp | Hàm Minh, Thuận Nam, Hàm Kiệm, Hàm Cường, Hàm Mỹ, Mương Mán; Hàm Đức, Hàm Liêm, Hàm Chính, Hàm Hiệp, Hàm Thắng | Dùng nhiều lao động nhất, theo mùa vụ, cả nhà vườn lẫn lao động thuê |
| Thủy điện | Vùng núi La Dạ, Đa Mi cũ (nay xã La Dạ), trên sông La Ngà | Ít người, kỹ sư và công nhân vận hành có tay nghề |
| Điện mặt trời | Rải rác vùng đồi, đất cát bạc màu ở cả hai huyện cũ | Đông người lúc xây, ít người khi vận hành |
| Công nghiệp, chế biến | Khu công nghiệp Hàm Kiệm, các cơ sở quanh quốc lộ 1 và quanh Phan Thiết | Công nhân nhà máy, ca kíp, ổn định hơn nông nghiệp |
| Khoáng sản, vật liệu | Mỏ đá, cát, đất san lấp ở vùng đồi; dải cát ven biển phía nam | Lao động phổ thông, xe tải, máy công trình |
| Du lịch ven biển | Kê Gà, Tân Thành, Thuận Quý; núi Tà Cú | Lưu trú, ăn uống, dịch vụ, theo mùa khách |
Nhìn bảng sẽ thấy một điều: ngành tạo ra nhiều việc làm nhất (thanh long) lại là ngành chịu rủi ro thị trường lớn nhất, còn ngành có sản lượng ổn định nhất (điện) lại dùng ít người địa phương. Đó là bài toán gốc của kinh tế Hàm Thuận.
Thanh long: trụ đỡ của phần đông gia đình
Đi trên quốc lộ 1 qua Hàm Thuận Nam, hai bên đường gần như kín trụ thanh long. Cây này đến với vùng đất cát từ nhiều chục năm trước rồi lan ra thành vùng chuyên canh, đến mức thanh long Bình Thuận được cấp chỉ dẫn địa lý từ năm 2006. Quanh cây thanh long là cả một chuỗi nghề: bán hom giống, đúc trụ xi măng, bán phân, thuốc, bóng đèn, dây điện, thu hái thuê, chở hàng, phân loại, đóng thùng, làm vựa, làm doanh nghiệp xuất khẩu.
Chính vì quá nhiều người dựa vào một loại cây, thu nhập cả vùng lên xuống theo giá thanh long. Những năm hàng ùn ở cửa khẩu phía Bắc, giá ở vườn rơi xuống rất thấp, nhà vườn bỏ đèn, bỏ phân, có nơi chặt bớt trụ chuyển sang cây khác. Những năm giá tốt thì cả vùng xây nhà, mua xe, mở thêm vựa. Ai sống ở Hàm Thuận lâu đều quen với nhịp lên xuống đó.
Ngoài thanh long, vùng núi Hàm Thuận Bắc còn trồng điều, cao su, cây ăn trái và rau màu; vùng đồng bằng có lúa ở những cánh đồng được tưới từ hồ sông Quao và các hồ chứa nhỏ; vùng ven biển có nghề cá quy mô nhỏ ở Thuận Quý, Tân Thành, Kê Gà. Chăn nuôi bò, dê ở vùng khô hạn cũng là nguồn thu phụ của nhiều hộ.
Điện, công nghiệp, khoáng sản: những ngành ít ồn ào hơn
Thủy điện Hàm Thuận – Đa Mi. Hai nhà máy bậc thang trên sông La Ngà ở vùng núi phía bắc, tổng công suất khoảng 475 MW, là một trong những công trình điện lớn của miền Nam. Nhà máy đóng góp sản lượng và nguồn thu cho ngân sách, nhưng số người địa phương làm việc trực tiếp không nhiều.
Điện mặt trời. Giai đoạn 2018–2020, Bình Thuận cũ là một trong những nơi có nhiều trang trại điện mặt trời nhất nước nhờ cơ chế giá ưu đãi; một phần trong số đó nằm trên đất Hàm Thuận. Ngoài trang trại lớn còn có điện mặt trời trên mái nhà dân, mái kho đóng gói thanh long.
Khu công nghiệp Hàm Kiệm. Nằm ở phía Hàm Thuận Nam, gần quốc lộ 1 và gần Phan Thiết, gồm khu Hàm Kiệm I và Hàm Kiệm II. Đây là nơi thu hút nhà máy và tạo việc làm công nghiệp gần nhà cho người địa phương.
Khoáng sản và vật liệu xây dựng. Mỏ đá, cát, đất san lấp phục vụ các công trình giao thông và xây dựng; dải cát ven biển Bình Thuận cũ có quặng titan, nằm trong các quy hoạch khoáng sản. Đây là ngành nhạy cảm vì đụng tới nước ngầm, bụi và cảnh quan.
Du lịch ven biển và dịch vụ: hướng mở mới
Phía nam Hàm Thuận có bờ biển dài từ Thuận Quý qua Tân Thành tới mũi Kê Gà với ngọn hải đăng do người Pháp xây cuối thế kỷ 19, cộng thêm núi Tà Cú với chùa trên núi và tượng Phật nằm. Hai điểm này từ lâu đã kéo khách hành hương và khách tham quan. Khi tuyến đường ven biển nối từ Phan Thiết xuống được nâng cấp, các dự án khu nghỉ, homestay, quán ăn hải sản mọc lên dọc bờ.
Du lịch ở đây khác Mũi Né: ít khách quốc tế ở dài ngày hơn, nhiều khách gia đình đi cuối tuần từ TP.HCM, Đồng Nai, nhiều khách hành hương Tà Cú dịp lễ, Tết. Vì vậy việc làm du lịch mang tính mùa vụ rõ: rộn ràng dịp hè, Tết, lễ dài ngày; vắng vào giữa mùa mưa. Nhiều hộ ven biển làm cả hai nghề, vừa đi biển vừa cho thuê phòng, bán hàng.
Song song với du lịch là khối dịch vụ phục vụ đời sống: chợ Ma Lâm, chợ Thuận Nam, chợ Phú Long, các cửa hàng vật tư, tiệm sửa xe, cây xăng, quán ăn dọc quốc lộ. Khối này lớn dần cùng dân số các xã ven Phan Thiết, nơi nhiều người làm việc trong thành phố nhưng ở vùng ven vì đất rộng hơn.
Những điều đáng theo dõi nếu bạn sống hoặc định làm ăn ở Hàm Thuận
Kinh tế vùng này đang đổi nhanh hơn trước, chủ yếu vì hạ tầng giao thông và việc sáp nhập tỉnh. Những điểm dưới đây là xu hướng chung, không phải dự báo; muốn quyết định cụ thể thì cần đọc văn bản quy hoạch và hỏi cơ quan chuyên môn.
- Cao tốc đã chạy làm hàng nông sản đi TP.HCM nhanh hơn, cũng làm khách cuối tuần tới nhiều hơn; các xã gần nút giao cao tốc thay đổi rõ nhất.
- Sau sáp nhập vào Lâm Đồng, quy hoạch tỉnh được làm lại ở quy mô lớn hơn; nên theo dõi thông tin chính thức về khu công nghiệp, đất du lịch, đất nông nghiệp ở xã mình.
- Thị trường thanh long đòi hỏi mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và truy xuất nguồn gốc; nhà vườn nhỏ lẻ chưa vào chuỗi sẽ khó bán giá tốt.
- Điện mặt trời trang trại đã chững lại sau khi hết cơ chế giá ưu đãi; điện mặt trời mái nhà tự dùng là hướng còn mở cho hộ gia đình, cơ sở sản xuất.
- Việc làm công nghiệp gần nhà tăng lên ở phía Hàm Kiệm, Phú Long; người trẻ có thêm lựa chọn thay vì lên Bình Dương, TP.HCM.
- Muốn tìm đối tác, nhà cung cấp, đơn vị thu mua trên địa bàn, có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang theo ngành và theo xã.
Bốn vùng kinh tế nhỏ bên trong Hàm Thuận
Vùng ven đô Phan Thiết. Gồm Phú Long, Hàm Thắng, Hàm Hiệp cũ, nay thuộc phường Hàm Thắng và phường Bình Thuận. Đây là nơi đất ở, đất thương mại lên giá trước, nhà phố, cửa hàng, xưởng nhỏ nối dài từ thành phố ra. Nhiều người ở đây đi làm trong Phan Thiết hằng ngày, sống bằng lương, buôn bán và dịch vụ nhiều hơn bằng ruộng vườn.
Vùng thanh long đồng bằng. Từ Ma Lâm, Hàm Đức, Hàm Liêm, Hàm Chính ở phía bắc tới Thuận Nam, Hàm Minh, Hàm Kiệm, Hàm Cường, Hàm Mỹ ở phía nam là vùng lõi của thanh long. Ban đêm cả vùng sáng đèn vào mùa nghịch vụ. Kinh tế ở đây phụ thuộc mạnh vào giá trái và giá điện, giá phân, giá nhân công.
Vùng núi phía bắc. La Dạ, Đa Mi, Đông Giang, Đông Tiến, Hồng Sơn, Hồng Liêm có đất đồi, rừng, hồ thủy điện, đồng bào dân tộc thiểu số cùng người Kinh. Kinh tế chủ yếu là điều, cao su, cây ăn trái, rẫy, nhận khoán bảo vệ rừng, cộng thêm một ít du lịch quanh hồ. Thu nhập thường thấp hơn vùng đồng bằng, đường sá là nút thắt lớn.
Vùng biển phía nam. Thuận Quý, Tân Thành, Tân Thuận và mũi Kê Gà sống bằng biển, du lịch và một phần thanh long, hoa màu trên đất cát. Đây là vùng thay đổi nhanh nhất khi đường ven biển và các dự án nghỉ dưỡng được đầu tư; giá đất, nghề nghiệp và cả nhịp sống làng biển đều chuyển dịch theo.
Câu hỏi thường gặp
Người dân Hàm Thuận chủ yếu làm nghề gì?
Phần đông người dân vùng đồng bằng Hàm Thuận làm nghề liên quan tới thanh long: trồng, thu hái, phân loại, đóng gói, chở hàng. Vùng núi phía bắc trồng điều, cao su, cây ăn trái và rẫy; vùng ven biển phía nam đi biển, làm dịch vụ du lịch. Một phần ngày càng lớn đi làm công nhân ở khu công nghiệp hoặc làm việc ở Phan Thiết.
Hàm Thuận Bắc và Hàm Thuận Nam cũ, nơi nào kinh tế khá hơn?
Khó so bằng một con số vì mỗi bên mạnh một kiểu. Hàm Thuận Nam có vùng thanh long dày đặc, khu công nghiệp Hàm Kiệm và bờ biển du lịch. Hàm Thuận Bắc có thủy điện, vùng lúa được tưới từ hồ sông Quao, thị trấn Ma Lâm sầm uất và vùng ven đô Phú Long, Hàm Thắng. Muốn có số liệu, nên xem báo cáo kinh tế xã hội của địa phương.
Thủy điện Hàm Thuận – Đa Mi có tạo nhiều việc làm cho người địa phương không?
Nhà máy thủy điện khi đã vận hành dùng ít người, chủ yếu là kỹ sư và công nhân vận hành có chuyên môn. Đóng góp lớn hơn của nó là sản lượng điện, nguồn thu ngân sách và việc điều tiết nước. Việc làm trực tiếp cho người dân quanh hồ chủ yếu đến từ dịch vụ, nuôi cá lồng, du lịch nhỏ quanh hồ.
Sáp nhập vào tỉnh Lâm Đồng có làm thay đổi kinh tế Hàm Thuận không?
Sáp nhập không làm đổi ngay ruộng vườn hay nhà máy, nhưng thay đổi nơi lập quy hoạch và phân bổ đầu tư. Tỉnh mới rộng hơn nhiều, có cả cao nguyên, vùng Đắk Nông cũ và vùng biển, nên ưu tiên đầu tư được tính lại ở quy mô cả tỉnh. Người làm ăn nên theo dõi các quy hoạch được công bố chính thức sau sáp nhập.
Muốn mở cơ sở kinh doanh ở Hàm Thuận nên bắt đầu từ đâu?
Trước hết nên xác định ngành gắn với thế mạnh sẵn có như vật tư nông nghiệp, đóng gói nông sản, vận tải, dịch vụ cho khách du lịch hoặc dịch vụ cho công nhân. Sau đó tìm hiểu thủ tục đăng ký tại cấp xã hoặc cơ quan đăng ký kinh doanh của tỉnh, và tra danh bạ doanh nghiệp để biết trên địa bàn đã có những ai.
Kinh tế Hàm Thuận chịu rủi ro lớn nhất ở đâu?
Rủi ro lớn nhất là phụ thuộc vào một loại cây và một thị trường tiêu thụ chính. Khi thanh long khó xuất đi, thu nhập nhiều gia đình giảm cùng lúc. Rủi ro thứ hai là nước: mùa khô kéo dài làm thiếu nước tưới và nước sinh hoạt. Đa dạng cây trồng, vào chuỗi có truy xuất nguồn gốc và tiết kiệm nước là hướng giảm rủi ro được bàn nhiều.