Ngành thanh long ở Hàm Thuận là một chuỗi gồm năm khâu: nhà vườn trồng và chăm cây, vựa thu mua gom hàng, cơ sở hoặc doanh nghiệp phân loại đóng gói, khâu vận chuyển và xử lý kiểm dịch, và cuối cùng là người bán ở chợ đầu mối trong nước hay nhà nhập khẩu ở nước ngoài. Giá ở vườn không do nhà vườn quyết mà được truyền ngược từ cuối chuỗi về.
Hiểu chuỗi này giúp trả lời những câu người Hàm Thuận hay hỏi: vì sao cùng một trái thanh long mà giá ở vườn và giá ngoài siêu thị chênh nhau nhiều, vì sao có năm hàng ùn ở cửa khẩu thì cả vùng điêu đứng, và nhà vườn nhỏ có thể làm gì để bớt bị động.
Bài này không nói cách trồng hay cách thu mua cụ thể (đã có ở mục thanh long và nông sản), cũng không nêu giá. Bài nhìn thanh long như một ngành kinh tế của vùng.
Từ một loại cây vườn nhà thành ngành hàng của cả vùng
Thanh long có mặt ở Bình Thuận từ lâu, nhưng chỉ khi người ta nhận ra cây chịu được đất cát, nắng gắt và mùa khô dài, rồi phát hiện ra cách thắp đèn để cây ra hoa trái vụ, thì nó mới thành cây làm giàu. Từ cuối thế kỷ 20 sang đầu thế kỷ 21, diện tích lan nhanh ở Hàm Thuận Nam, Hàm Thuận Bắc và Bắc Bình. Đến năm 2006, thanh long Bình Thuận được cấp chỉ dẫn địa lý, một trong những chỉ dẫn địa lý sớm cho trái cây ở Việt Nam.
Khi một vùng trồng tập trung đủ lớn, các nghề phụ trợ tự hình thành xung quanh: tiệm vật tư, xưởng đúc trụ, thợ điện kéo đèn, đội thu hái, bãi xe tải, vựa gom, xưởng đóng thùng carton, kho lạnh, doanh nghiệp xuất khẩu. Đó là lúc thanh long không còn là chuyện của từng nhà vườn mà thành ngành hàng của cả vùng, nuôi cả người không trồng một trụ nào.
Ở cấp xã, dấu ấn của ngành hàng thấy rõ qua cảnh quan: những dãy vựa mái tôn dọc tỉnh lộ, bãi đỗ xe tải ở đầu các con đường vào vườn, tiệm vật tư nằm san sát ở chợ Thuận Nam, chợ Ma Lâm, và những cánh đồng sáng đèn ban đêm. Một xã thanh long điển hình có nhiều hộ không trồng thanh long nhưng vẫn sống nhờ nó, như người chạy xe ba gác chở trái từ vườn ra vựa, người nhận lau trái theo ngày, người sửa máy bơm, thợ điện.
Mặt trái của quá trình này là mức độ tập trung. Khi phần lớn đất nông nghiệp ở nhiều xã cùng trồng một loại cây và phần lớn sản lượng cùng đi một hướng, mọi cú sốc ở đầu ra lập tức truyền về toàn vùng. Kinh tế học gọi đó là rủi ro tập trung, và người Hàm Thuận đã trải qua nó nhiều lần.
Năm khâu của chuỗi thanh long và phần việc của mỗi khâu
Bảng mô tả vai trò từng khâu và rủi ro mà khâu đó gánh. Phần giá trị mỗi khâu giữ không cố định, thay đổi theo mùa, theo thị trường và theo sức mặc cả.
| Khâu | Làm gì | Gánh rủi ro gì |
|---|---|---|
| Nhà vườn | Trồng, bón phân, thắp đèn, tỉa cành, bao trái, thu hái | Thời tiết, sâu bệnh, giá vật tư, giá bán khi thu hoạch |
| Vựa thu mua | Gom hàng từ nhiều vườn, phân loại sơ bộ, trả tiền, giao cho mối lớn | Hàng tồn khi đầu ra chững, hư hao, vốn ứng trước |
| Cơ sở đóng gói, doanh nghiệp | Phân loại kỹ, làm sạch, đóng thùng, dán mã, làm giấy tờ | Đáp ứng tiêu chuẩn thị trường, hợp đồng, kiểm dịch bị trả hàng |
| Vận chuyển, kiểm dịch | Xe lạnh, xe thường, container; xử lý kiểm dịch theo thị trường | Thời gian chờ, chi phí nhiên liệu, ùn tắc cửa khẩu |
| Bán cuối | Chợ đầu mối, siêu thị, nhà nhập khẩu | Nhu cầu người tiêu dùng, cạnh tranh từ vùng trồng khác |
Khâu gần người tiêu dùng nhất thường nắm thông tin thị trường tốt nhất, nên có sức mặc cả lớn nhất. Khâu xa nhất là nhà vườn nhỏ, biết giá muộn nhất và phải bán ngay vì trái chín không chờ được. Đó là lý do chênh lệch giá giữa vườn và kệ siêu thị luôn lớn.
Thị trường xuất khẩu: một hướng chính và nhiều hướng nhỏ
Phần lớn thanh long Bình Thuận cũ nhiều năm qua đi sang Trung Quốc, chủ yếu qua các cửa khẩu đường bộ ở Lạng Sơn. Đường đi gần, thị trường lớn, yêu cầu ban đầu không quá khắt khe, nên đây là hướng tiêu thụ quen thuộc của các vựa ở Hàm Thuận. Những năm gần đây, phía nhập khẩu siết chặt hơn: hàng phải đến từ vùng trồng có mã số, được đóng gói ở cơ sở có mã số đã đăng ký, có truy xuất nguồn gốc rõ.
Song song, một phần thanh long đi các thị trường xa hơn như châu Âu, Mỹ, Nhật, Hàn Quốc, Úc, các nước Trung Đông và Đông Nam Á. Mỗi nơi có yêu cầu riêng về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và cách xử lý kiểm dịch, như chiếu xạ hay xử lý hơi nước nóng, tuỳ thị trường. Đi những thị trường này đòi hỏi vùng trồng đạt chứng nhận như VietGAP, GlobalGAP và đòi hỏi doanh nghiệp có năng lực làm hồ sơ, nên số người tham gia ít hơn nhưng giá ổn định hơn.
Thị trường trong nước, gồm chợ đầu mối ở TP.HCM, Hà Nội và các tỉnh, siêu thị, cửa hàng trái cây, là lớp đệm quan trọng. Khi xuất khẩu chững, hàng dồn về trong nước làm giá giảm; khi xuất khẩu thuận, trong nước cũng được giá theo.
Vì sao giá thanh long ở vườn lên xuống mạnh
Trái chín không chờ được. Thanh long sau khi hái chỉ giữ được trong thời gian ngắn nếu không có kho lạnh. Nhà vườn không thể giữ hàng chờ giá như người trữ lúa, nên phải chấp nhận giá ngày thu hoạch.
Mùa vụ dồn cùng lúc. Chính vụ, hàng từ khắp vùng chín cùng lúc nên giá thường thấp hơn. Thắp đèn để có trái nghịch vụ là cách tránh dồn vụ, nhưng khi ai cũng thắp đèn cùng một thời điểm thì nghịch vụ lại thành chính vụ thứ hai.
Một hướng tiêu thụ chiếm tỷ trọng lớn. Chỉ cần cửa khẩu chậm thông quan vài ngày hay chính sách nhập khẩu bên kia đổi, xe hàng xếp hàng dài, vựa ngưng mua, giá ở vườn rơi ngay.
Cạnh tranh từ vùng trồng khác. Thanh long không còn là đặc sản riêng: Long An, Tiền Giang trong nước và một số nước láng giềng cũng trồng nhiều. Khi các vùng khác vào vụ cùng lúc, giá ở Hàm Thuận chịu sức ép.
Chi phí đầu vào biến động. Giá phân bón, thuốc, điện thắp đèn, nhân công tăng thì biên lời mỏng đi, có lúc giá bán không đủ bù chi phí, nhà vườn bỏ bớt chăm sóc và chất lượng hàng giảm theo.
Khâu đóng gói và doanh nghiệp: nơi giá trị được cộng thêm
Trong chuỗi thanh long, khâu phân loại, đóng gói và làm giấy tờ là chỗ giá trị tăng rõ nhất ngay trên đất Hàm Thuận. Một trái thanh long được chọn đúng cỡ, đúng màu, sạch, đóng thùng theo quy cách, có mã số truy xuất, sẽ bán được ở những thị trường mà hàng xô không vào được. Vì vậy các cơ sở đóng gói, kho lạnh mọc lên quanh Thuận Nam, Hàm Kiệm, Hàm Minh, Ma Lâm và dọc quốc lộ 1.
Các cơ sở này tạo việc làm cho nhiều lao động nữ địa phương ở khâu lựa, lau, bọc lưới, xếp thùng, theo ca, theo mùa. Họ cũng là đầu mối kéo theo nghề làm thùng carton, in bao bì, vận tải lạnh. Với nhà vườn, bán được cho cơ sở có mã số và hợp đồng dài hạn thường ổn định hơn bán xô từng đợt.
Chế biến sâu như thanh long sấy, nước ép, rượu vang thanh long, mứt, bột, đã có một số cơ sở làm nhưng quy mô còn nhỏ so với lượng trái tươi. Chế biến sâu là hướng được bàn nhiều để hấp thụ trái loại hai, trái dư mùa, giảm áp lực phải bán tươi bằng mọi giá. Muốn biết trên địa bàn có những cơ sở đóng gói, chế biến nào, có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang theo ngành nông sản.
Nhà vườn nhỏ có thể làm gì để bớt bị động
Không ai kiểm soát được giá thị trường, nhưng có những việc giúp nhà vườn đứng ở vị trí tốt hơn trong chuỗi. Đây là các hướng chung; điều kiện cụ thể nên hỏi cán bộ khuyến nông, hợp tác xã và doanh nghiệp thu mua trên địa bàn.
- Ghi chép sản xuất: ngày bón phân, phun thuốc, thắp đèn, thu hoạch. Đây là nền của truy xuất nguồn gốc và là điều kiện để vùng trồng được cấp mã số.
- Tìm hiểu việc tham gia vùng trồng có mã số tại xã mình; một vườn đơn lẻ khó tự làm, nhưng tham gia cùng tổ hợp tác, hợp tác xã thì khả thi hơn.
- Cân nhắc liên kết với một cơ sở đóng gói hoặc doanh nghiệp bằng hợp đồng có điều khoản rõ về tiêu chuẩn, cách tính giá, thời gian thanh toán.
- Không dồn hết vốn vào một đợt thắp đèn trùng với cả vùng; theo dõi lịch ra hoa của khu vực để cân nhắc thời điểm.
- Giữ một phần đất hoặc một phần thu nhập cho cây trồng, vật nuôi khác để có lớp đệm khi giá thanh long xuống.
- Theo dõi thông tin thị trường từ nhiều nguồn: hợp tác xã, cơ quan nông nghiệp, doanh nghiệp, không chỉ nghe một mối vựa.
Bài học từ những đợt hàng ùn ở cửa khẩu
Người trồng thanh long Hàm Thuận còn nhớ những mùa xe hàng xếp dài hàng chục cây số trước cửa khẩu phía Bắc, trái chín rục trong thùng, vựa ở quê đóng cửa không mua. Đợt dịch bệnh những năm 2020–2021 là ví dụ rõ nhất: biên giới đóng mở thất thường, hàng không đi được, giá ở vườn có lúc xuống mức chỉ đủ tiền công hái. Trước và sau đó cũng có những đợt ách tắc ngắn hơn vì thay đổi quy định kiểm dịch, vì dồn hàng dịp lễ bên kia biên giới.
Từ những lần đó, ngành thanh long trong vùng rút ra mấy điều. Một là không thể dựa vào duy nhất một cửa đi; doanh nghiệp đã tìm thêm thị trường xa và đẩy mạnh bán trong nước qua siêu thị, sàn thương mại điện tử. Hai là hàng phải chuẩn hoá: vùng trồng có mã số, đóng gói có mã số, ghi chép đầy đủ, vì khi bên mua siết thì hàng không giấy tờ là hàng bị loại đầu tiên. Ba là cần kho lạnh và năng lực chế biến để giữ hàng qua những ngày ách tắc, thay vì để trái hỏng ngoài vườn.
Những điều chỉnh này diễn ra chậm và không đều. Doanh nghiệp lớn chuyển nhanh, nhà vườn nhỏ lẻ chuyển chậm vì thiếu vốn và thiếu thông tin. Khoảng cách đó chính là chỗ hợp tác xã, tổ hợp tác và cơ quan khuyến nông có thể giúp nhiều nhất.
Câu hỏi thường gặp
Thanh long Hàm Thuận chủ yếu bán đi đâu?
Nhiều năm qua, phần lớn thanh long của vùng Bình Thuận cũ, trong đó có Hàm Thuận, đi sang Trung Quốc qua các cửa khẩu phía Bắc. Phần còn lại tiêu thụ ở chợ đầu mối, siêu thị trong nước và xuất đi các thị trường như châu Âu, Mỹ, Nhật, Hàn Quốc, Trung Đông. Tỷ trọng từng hướng thay đổi theo năm.
Mã số vùng trồng là gì và vì sao nhà vườn cần quan tâm?
Mã số vùng trồng là mã định danh cấp cho một vùng sản xuất đáp ứng yêu cầu về quản lý sâu bệnh, ghi chép và truy xuất. Nhiều thị trường nhập khẩu chỉ nhận trái cây từ vùng trồng có mã số và cơ sở đóng gói có mã số. Vườn không thuộc vùng có mã thường phải bán cho kênh trong nước hoặc kênh giá thấp hơn.
Chỉ dẫn địa lý thanh long Bình Thuận có còn giá trị sau khi tỉnh nhập vào Lâm Đồng không?
Chỉ dẫn địa lý gắn với vùng sản xuất và đặc tính sản phẩm, không mất đi chỉ vì đổi đơn vị hành chính. Việc quản lý, cập nhật tên tổ chức quản lý có thể được điều chỉnh theo bộ máy mới. Nhà vườn và doanh nghiệp nên theo dõi hướng dẫn chính thức của cơ quan quản lý sở hữu trí tuệ và ngành nông nghiệp tỉnh.
Vì sao có năm thanh long rớt giá rất sâu?
Thường là do nhiều yếu tố gặp nhau: hàng chín dồn cùng lúc, đầu ra chính bị chậm thông quan hoặc siết điều kiện nhập khẩu, các vùng trồng khác cũng vào vụ. Vì trái tươi không giữ lâu được, vựa ngưng mua là nhà vườn buộc phải bán rẻ. Dịch bệnh hay biến động vận tải cũng có thể làm giá rơi đột ngột.
Chế biến thanh long có giúp ổn định giá không?
Chế biến như sấy, ép nước, làm rượu vang, mứt có thể hấp thụ trái loại hai và trái dư mùa, giúp giảm áp lực phải bán tươi. Tuy vậy, chế biến cần vốn, công nghệ, thị trường đầu ra riêng, và lượng trái chế biến hiện còn nhỏ so với sản lượng. Nó là lớp đệm bổ sung chứ chưa thay được kênh bán tươi.
Muốn tìm doanh nghiệp thu mua, đóng gói thanh long ở Hàm Thuận thì tra ở đâu?
Có thể tra danh bạ doanh nghiệp của trang theo ngành nông nghiệp, thu mua, đóng gói và theo xã mới như Hàm Thuận Nam, Hàm Kiệm, Hàm Thuận. Nên hỏi thêm hợp tác xã, cán bộ nông nghiệp xã và tìm hiểu kỹ uy tín, cách thanh toán của đối tác trước khi ký hợp đồng.