Điện mặt trời ở Hàm Thuận: vì sao trang trại pin mọc nhanh rồi chững lại

Điện mặt trời trang trại về Hàm Thuận nhanh trong giai đoạn 2018–2020 vì ba thứ gặp nhau: số giờ nắng thuộc loại cao nhất nước, nhiều đất đồi và đất cát bạc màu khó canh tác, và cơ chế giá mua điện ưu đãi (giá FIT) của Nhà nước cho dự án kịp vận hành trước các mốc thời hạn. Khi cơ chế giá ưu đãi hết hạn và lưới truyền tải quá tải, làn sóng này chững lại rõ rệt.

Bình Thuận cũ cùng Ninh Thuận cũ là hai nơi có mật độ điện mặt trời cao nhất cả nước sau giai đoạn đó, một phần nằm trên đất Hàm Thuận Bắc và Hàm Thuận Nam. Những cánh đồng pin xanh đen nhìn thấy từ cao tốc và quốc lộ là dấu vết của một thời kỳ đầu tư dồn dập.

Bài giải thích cơ chế khiến điện mặt trời mọc nhanh, những vấn đề nảy sinh với lưới điện và đất đai, và ý nghĩa của nó với người dân địa phương hôm nay. Trang không nêu tên dự án cụ thể, không đánh giá doanh nghiệp nào.

Vì sao Hàm Thuận hợp với điện mặt trời

Một tấm pin mặt trời sản xuất điện theo lượng bức xạ chiếu xuống nó. Vùng duyên hải Nam Trung Bộ, từ Ninh Thuận tới Bình Thuận cũ, có số giờ nắng trong năm cao, mùa khô dài và ít mây, nên mỗi tấm pin đặt ở đây cho ra nhiều điện hơn cùng tấm pin đặt ở miền Bắc hay vùng nhiều mưa. Với nhà đầu tư, nhiều điện hơn trên cùng một đồng vốn nghĩa là hoàn vốn nhanh hơn.

Yếu tố thứ hai là đất. Hàm Thuận có nhiều vùng đồi thấp, đất cát, đất xám bạc màu, thiếu nước tưới, canh tác lúa hay hoa màu cho thu nhập thấp. Những khu đất này rẻ hơn đất ven đô hay đất thanh long tốt, lại bằng phẳng hoặc dốc nhẹ, dễ đặt giàn pin. Một trang trại vài chục MW cần diện tích lớn, nên chỗ nào có đất rộng liền khoảnh là chỗ được nhắm tới.

Yếu tố thứ ba là vị trí gần lưới điện. Vùng này vốn có các đường dây cao thế đi qua để đưa điện từ thủy điện Hàm Thuận – Đa Mi và các nhà máy khác về trung tâm phụ tải TP.HCM, Đồng Nai, Bình Dương. Đặt nhà máy gần đường dây giúp tiết kiệm chi phí đấu nối, ít nhất là trên lý thuyết, trước khi đường dây đầy tải.

Mốc chính sách tạo nên làn sóng điện mặt trời

Bảng nêu các mốc chính sách giá mua điện ưu đãi ở cấp quốc gia, áp dụng cho mọi tỉnh, không riêng Hàm Thuận. Mức giá ghi theo văn bản; việc áp dụng cho từng dự án phụ thuộc thời điểm vận hành thương mại.

Câu chuyện điện mặt trời ở Hàm Thuận vì thế là câu chuyện của chính sách nhiều hơn là của địa phương: nắng và đất đã có từ lâu, chỉ khi giá mua điện đủ hấp dẫn thì vốn mới đổ về.

Khi lưới điện không theo kịp nhà máy

Một nhà máy điện mặt trời có thể xây trong vài tháng, còn một đường dây truyền tải cao thế cần nhiều năm để quy hoạch, giải phóng mặt bằng và thi công. Khi hàng trăm dự án cùng vận hành trong vòng một năm ở một vùng nhỏ, đường dây và trạm biến áp trong vùng nhận nhiều điện hơn mức chúng được thiết kế để chuyển đi. Đó là tình trạng quá tải lưới mà Ninh Thuận và Bình Thuận cũ gặp từ giữa năm 2019.

Để giữ an toàn cho hệ thống, điều độ phải yêu cầu các nhà máy giảm phát, gọi là cắt giảm công suất. Vào những giờ nắng đẹp nhất, có nhà máy chỉ được phát một phần công suất, phần còn lại bỏ phí. Với nhà đầu tư vay vốn ngân hàng, mỗi giờ cắt giảm là doanh thu mất đi. Sau đó, các đường dây và trạm biến áp mới được đẩy nhanh, có cả đường dây do tư nhân đầu tư, giúp giải toả một phần, nhưng cắt giảm vẫn xuất hiện vào những thời điểm phụ tải thấp như trưa ngày lễ, Tết.

Bài học chung, được nhắc nhiều trong các phân tích về năng lượng ở Việt Nam, là phát triển nguồn điện phải đi cùng lưới điện và cùng nguồn linh hoạt như thủy điện có hồ chứa hay hệ thống lưu trữ. Nắng nhiều mà không chuyển điện đi được thì cũng không thành tiền.

Trang trại điện mặt trời thay đổi gì trên đất Hàm Thuận

Đất đai chuyển đổi. Nhiều khu đất nông nghiệp kém hiệu quả, đất rừng sản xuất, đất đồi được chuyển sang đất năng lượng. Người có đất bán hoặc cho thuê dài hạn có một khoản tiền lớn; người làm thuê trên những khu đất đó trước kia thì mất chỗ làm.

Việc làm theo pha. Lúc thi công, mỗi dự án cần nhiều lao động phổ thông, xe máy công trình, nhà trọ, quán cơm; vùng quanh dự án rộn ràng vài tháng. Khi vận hành, một trang trại chỉ cần đội nhỏ vận hành, bảo vệ, vệ sinh pin, cắt cỏ.

Đường sá và hạ tầng. Xe chở thiết bị nặng làm hư một số tuyến đường xã, có nơi doanh nghiệp làm lại đường, có nơi kéo dài tranh luận. Ngược lại, đường đấu nối và trạm biến áp mới đôi khi giúp lưới điện địa phương ổn định hơn.

Cảnh quan và nước. Diện tích lớn phủ pin làm đổi cảnh quan đồi cát. Khi mưa lớn, nước chảy tràn từ khu pin có thể gây xói ở mương, ruộng thấp nếu thoát nước không được thiết kế kỹ; đây là điểm người dân và chính quyền xã thường phản ánh.

Nguồn thu ngân sách. Nhà máy đóng thuế, tiền thuê đất cho địa phương, nhưng phần lớn lợi nhuận đi về nhà đầu tư ở nơi khác. Mức độ địa phương hưởng lợi phụ thuộc vào cách chia sẻ lợi ích, như tuyển lao động địa phương, đóng góp làm đường, trường.

Điện mặt trời có dùng chung được với nông nghiệp không

Một câu hỏi ở vùng thanh long là có thể vừa đặt pin vừa trồng cây trên cùng mảnh đất hay không. Ý tưởng này, thường gọi là nông nghiệp kết hợp điện mặt trời, đã được thử ở nhiều nước: nâng giàn pin cao hơn, để khoảng cách giữa các hàng rộng hơn, trồng cây chịu bóng hoặc chăn thả bên dưới. Ở vùng nắng gắt, bóng pin còn giúp giảm bốc hơi nước của đất.

Thực tế ở Việt Nam, mô hình này còn ít vì vướng nhiều thứ: chi phí giàn cao lớn hơn, mục đích sử dụng đất phải đúng quy định, cây trồng phải hợp với lượng ánh sáng còn lại. Thanh long là cây ưa nắng mạnh, không hợp để trồng dưới giàn pin. Một số mô hình nhỏ đặt pin trên mái nhà kho, mái chuồng trại, hoặc trên mặt hồ chứa nước (điện mặt trời nổi) được quan tâm hơn vì không chiếm đất canh tác.

Với người dân Hàm Thuận, nếu có doanh nghiệp đề nghị thuê đất làm điện mặt trời kết hợp nông nghiệp, cần hỏi kỹ về mục đích sử dụng đất trên giấy tờ, thời hạn thuê, trách nhiệm hoàn trả mặt bằng khi hết hạn và việc tháo dỡ, xử lý pin cũ. Những câu hỏi này nên được trả lời bằng văn bản, có tư vấn pháp lý khi cần.

Nếu có người hỏi thuê hay mua đất làm điện mặt trời

Làn sóng đầu tư đã chững, nhưng thỉnh thoảng vẫn có người tìm đất cho dự án năng lượng, kể cả dự án chưa có trong quy hoạch. Vài nguyên tắc để tự bảo vệ, không thay cho tư vấn pháp lý:

• Hỏi xem dự án đã có trong quy hoạch điện và quy hoạch sử dụng đất được phê duyệt chưa; dự án chưa có trong quy hoạch thì chưa thể triển khai, dù đã đặt cọc mua đất.
• Kiểm tra tư cách pháp lý của bên hỏi mua: doanh nghiệp có đăng ký, người đại diện có giấy uỷ quyền rõ ràng.
• Với hợp đồng thuê dài hạn, đọc kỹ điều khoản giá thuê theo thời gian, cách điều chỉnh, ai chịu thuế đất, khi nào được chấm dứt hợp đồng.
• Yêu cầu ghi rõ trách nhiệm tháo dỡ thiết bị, xử lý pin hết hạn và trả lại mặt bằng như ban đầu khi kết thúc.
• Không giao giấy tờ đất gốc cho bên trung gian; mọi giao dịch nên qua công chứng và theo hướng dẫn của cơ quan đất đai cấp xã.
• Hỏi ý kiến chính quyền xã về quy hoạch khu đất trước khi ký bất kỳ giấy tờ nào.

Điện mặt trời trang trại sẽ ra sao sau năm 2025

Luật Điện lực sửa đổi năm 2024 và các văn bản hướng dẫn đã đặt ra khung mới cho năng lượng tái tạo, trong đó có cơ chế mua bán điện trực tiếp giữa đơn vị phát điện và khách hàng dùng điện lớn, và hướng tính giá theo thị trường thay cho giá cố định. Quy hoạch điện quốc gia cũng được điều chỉnh để tính lại tỷ trọng điện mặt trời, điện gió và nguồn lưu trữ. Những khung này mở đường cho dự án mới, nhưng điều kiện đầu tư không còn dễ như thời giá FIT.

Ở Hàm Thuận, các trang trại đã xây vẫn vận hành, chủ yếu cung cấp điện lên lưới quốc gia. Hướng được nhắc nhiều trong thời gian tới là lắp thêm hệ thống lưu trữ bằng pin để dịch điện từ giữa trưa sang chiều tối, giảm cắt giảm công suất. Việc này phụ thuộc vào chính sách và chi phí pin; trang này không dự báo thời điểm hay quy mô.

Với người dân, điều đáng chú ý hơn là điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu, nơi hộ gia đình và cơ sở sản xuất có thể tự quyết. Phần này được viết riêng trong bài về điện cho nhà vườn và cơ sở đóng gói.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao Bình Thuận cũ có nhiều điện mặt trời như vậy?

Vì vùng duyên hải Nam Trung Bộ có số giờ nắng cao, mùa khô dài, nhiều đất đồi cát bạc màu giá thấp, gần các đường dây cao thế, và đặc biệt là cơ chế giá mua điện ưu đãi giai đoạn 2017–2020 tạo lợi nhuận hấp dẫn cho dự án kịp vận hành trước mốc thời hạn. Ninh Thuận cũ cũng phát triển mạnh vì cùng lý do.

Cắt giảm công suất điện mặt trời là gì?

Đó là khi cơ quan điều độ hệ thống yêu cầu nhà máy phát ít hơn khả năng thực tế, thường vì lưới truyền tải trong vùng đã đầy, không chuyển thêm điện đi được, hoặc vì nhu cầu điện toàn hệ thống thấp. Phần điện không được phát ra coi như bỏ phí, nhà máy mất doanh thu tương ứng.

Trang trại điện mặt trời có gây hại cho sức khoẻ người sống gần không?

Theo hiểu biết khoa học hiện nay, tấm pin mặt trời khi vận hành không phát ra chất độc hay bức xạ nguy hiểm. Các vấn đề người dân thường gặp là thoát nước mưa, bụi khi thi công, xe nặng làm hư đường và việc xử lý pin hết hạn. Những vấn đề này cần được giải quyết qua đánh giá tác động môi trường và giám sát của địa phương.

Pin mặt trời hết hạn sẽ xử lý thế nào?

Tấm pin thường có tuổi thọ vài chục năm. Khi hết hạn, pin cần được thu gom, tái chế hoặc xử lý theo quy định về chất thải, không vứt bỏ ngoài đồng. Việt Nam đã đưa trách nhiệm tái chế của nhà sản xuất, nhập khẩu vào luật bảo vệ môi trường; chi tiết áp dụng cho pin mặt trời nên theo dõi văn bản hiện hành.

Dự án điện mặt trời chuyển tiếp là gì?

Đó là các dự án đã xây dựng hoặc gần xong nhưng không kịp vận hành thương mại trước khi cơ chế giá ưu đãi hết hạn. Những dự án này phải đàm phán giá bán điện với bên mua theo khung giá do cơ quan nhà nước ban hành, thường thấp hơn giá ưu đãi trước đây, nên hiệu quả tài chính khác nhiều so với các dự án kịp mốc.

Người dân Hàm Thuận có được lợi gì từ trang trại điện mặt trời?

Lợi ích trực tiếp gồm tiền bán hoặc cho thuê đất, việc làm lúc thi công, một số việc làm vận hành, bảo vệ, và nguồn thu ngân sách cho địa phương. Lợi ích gián tiếp là hạ tầng điện có thể được cải thiện. Mức độ hưởng lợi khác nhau giữa từng nơi, tuỳ cách doanh nghiệp và chính quyền thoả thuận chia sẻ lợi ích.