Khoáng sản ở vùng Hàm Thuận có hai nhóm chính. Nhóm thứ nhất là quặng titan, zircon nằm trong các dải cát ven biển của Bình Thuận cũ, kéo dài qua cả phía Hàm Thuận Nam. Nhóm thứ hai là khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường như đá xây dựng, cát, sỏi, đất san lấp ở vùng đồi và lòng sông suối. Nhóm thứ hai đang được khai thác hằng ngày cho các công trình đường sá, nhà cửa; nhóm thứ nhất có trữ lượng lớn nhưng việc khai thác gắn với nhiều tranh luận về môi trường và quy hoạch.
Bài giải thích các loại khoáng sản này là gì, vì sao vùng đất cát ven biển lại chứa titan, khai thác mang lại gì và đụng tới những gì, cùng những điều người dân nên biết về quyền và trách nhiệm khi sống gần mỏ. Trang không nêu tên mỏ, không nêu trữ lượng cụ thể khi chưa đối chiếu được nguồn chính thức.
Titan trong cát biển: vì sao Bình Thuận cũ có nhiều
Quặng titan sa khoáng là những hạt khoáng vật nặng như ilmenit, rutil, cùng zircon và một số khoáng vật đi kèm, lẫn trong cát. Chúng sinh ra từ quá trình phong hoá đá gốc trên đất liền qua hàng triệu năm, được sông suối mang ra biển, rồi sóng và gió phân loại lại: hạt nhẹ bị cuốn đi, hạt nặng tích tụ dần ở bãi biển và các cồn cát ven bờ. Những dải cát đỏ, cát trắng chạy dọc bờ biển Nam Trung Bộ là nơi tích tụ như vậy.
Bình Thuận cũ được biết đến là một trong những vùng có trữ lượng titan sa khoáng lớn của Việt Nam, phân bố trên dải ven biển qua nhiều địa phương từ phía bắc xuống phía nam tỉnh, trong đó có phần đất ven biển Hàm Thuận Nam. Titan được dùng làm bột màu trắng trong sơn, nhựa, giấy, gốm sứ; kim loại titan dùng trong hàng không, y tế; zircon dùng trong gốm sứ, vật liệu chịu lửa.
Điều khiến titan ở đây nhạy cảm là vị trí: quặng nằm ngay dưới những vùng đất ven biển cũng là nơi có tiềm năng du lịch, có rừng phòng hộ ven biển, có nguồn nước ngầm trong cát mà dân cư và nông nghiệp đang dùng. Khai thác titan thì phải đào xới, rửa, tuyển một khối lượng cát rất lớn.
Khoáng sản trong lịch sử kinh tế vùng
Trước khi có thanh long và điện, kinh tế vùng Hàm Thuận dựa vào lúa, rẫy, rừng và biển. Khai thác đá, cát khi đó chủ yếu là thủ công, quy mô nhỏ, phục vụ xây nhà trong làng. Chỉ từ khi kinh tế cả nước tăng tốc, đô thị Phan Thiết mở rộng và các công trình giao thông lớn được đầu tư, nhu cầu vật liệu xây dựng mới đẩy khai thác lên quy mô công nghiệp với máy xúc, máy nghiền, xe tải nặng.
Titan đi theo một con đường khác. Các đợt điều tra địa chất từ nhiều thập kỷ trước đã xác định dải cát ven biển Nam Trung Bộ có titan; từ những năm 2000, hoạt động khai thác và chế biến titan ở Bình Thuận cũ được đẩy mạnh, có cả dự án chế biến sâu được kỳ vọng tạo ra sản phẩm giá trị cao hơn quặng thô. Thực tế triển khai gặp nhiều khó khăn về vốn, công nghệ, thị trường và chồng lấn quy hoạch, nên ngành này không phát triển nhanh như dự kiến ban đầu.
Bài học rút ra ở nhiều địa phương có titan là xuất khẩu quặng thô mang lại ít giá trị, còn chế biến sâu đòi hỏi vốn và công nghệ lớn. Chính sách của Nhà nước nhiều năm qua theo hướng hạn chế xuất khẩu quặng thô, khuyến khích chế biến trong nước.
Khai thác titan đụng tới những gì
Nước ngầm trong cát. Tầng cát ven biển giữ một lượng nước ngầm quý giá ở vùng khô hạn. Quá trình tuyển quặng dùng nhiều nước, hồ chứa nước tuyển và việc đào xới có thể làm thay đổi mực nước ngầm, ảnh hưởng tới giếng của dân và cây trồng gần đó nếu không được kiểm soát.
Rừng phòng hộ và cát bay. Nhiều dải cát được giữ bằng rừng phi lao, rừng phòng hộ. Bóc lớp phủ để khai thác mà không hoàn nguyên kịp thời có thể gây cát bay, cát lấn vào ruộng vườn, nhà cửa.
Chất phóng xạ tự nhiên. Một số khoáng vật đi kèm như monazit có chứa nguyên tố phóng xạ tự nhiên. Việc tuyển, lưu giữ phần quặng này phải tuân thủ quy định an toàn bức xạ; đây là lý do khai thác, chế biến titan chịu giám sát chặt hơn khai thác cát thông thường.
Xung đột với du lịch. Đất ven biển có quặng cũng là đất người ta muốn làm khu nghỉ dưỡng. Ở Bình Thuận cũ, quy hoạch khoáng sản titan và quy hoạch du lịch từng chồng lấn, phải điều chỉnh để phân vùng; nhiều khu vực được khoanh lại hoặc đưa ra khỏi quy hoạch khai thác.
Hoàn nguyên sau khai thác. Sau khi khai thác, khu mỏ phải được san lấp, phục hồi đất, trồng lại rừng theo phương án đã duyệt và có tiền ký quỹ phục hồi môi trường. Chất lượng hoàn nguyên quyết định khu đất có dùng lại được hay không.
Đá, cát, đất san lấp: khoáng sản của mỗi công trình
Nếu titan là câu chuyện của quy hoạch lớn, thì đá, cát, đất san lấp là khoáng sản đụng tới đời sống hằng ngày. Mỗi con đường được làm, mỗi căn nhà được xây, mỗi khu dân cư được san nền đều cần đá dăm, cát xây, cát tô, đất đắp. Giai đoạn cao tốc Bắc – Nam qua vùng này thi công, nhu cầu vật liệu đắp nền và đá tăng mạnh, các mỏ trong vùng và lân cận được huy động cho dự án.
Ở Hàm Thuận, đá xây dựng thường được khai thác ở các đồi, núi đá granite; đất san lấp lấy từ các đồi đất; cát lấy từ lòng sông suối và các bãi cát. Mỗi mỏ phải có giấy phép khai thác, có ranh giới, độ sâu, công suất và phương án đóng cửa mỏ được duyệt. Xe tải chở vật liệu từ mỏ ra công trình chạy trên đường xã, đường tỉnh là cảnh quen thuộc, cũng là nguồn gây bụi, hư đường mà người dân hay phản ánh.
Giá vật liệu xây dựng ở địa phương phụ thuộc nhiều vào khoảng cách từ mỏ tới công trình, vì chi phí chở đá, cát chiếm phần đáng kể. Khi một mỏ gần đóng cửa hay hết hạn giấy phép, người xây nhà trong vùng có thể thấy vật liệu khan và đắt lên; khi công trình lớn đi qua, nhu cầu tăng đột ngột cũng đẩy giá lên. Đây là lý do quy hoạch mỏ vật liệu được tính cùng với quy hoạch giao thông và đô thị.
Khai thác cát lòng sông suối cần đặc biệt kiểm soát vì có thể gây sạt lở bờ, đổi dòng chảy, làm hạ mực nước. Khai thác cát không phép, lén lút ban đêm là vấn đề nhiều địa phương gặp, và chính quyền cấp xã có trách nhiệm phát hiện, xử lý.
Phân biệt các loại khoáng sản trong vùng và cơ quan cấp phép theo nguyên tắc chung
Phân cấp cấp phép khoáng sản có thay đổi theo Luật Địa chất và khoáng sản năm 2024 và các văn bản hướng dẫn; bảng chỉ nêu nguyên tắc chung để người đọc hình dung, cần kiểm tra quy định hiện hành cho từng trường hợp.
| Loại | Ví dụ ở vùng Hàm Thuận | Đặc điểm quản lý |
|---|---|---|
| Khoáng sản kim loại, khoáng sản chiến lược | Titan, zircon trong cát ven biển | Quy hoạch cấp quốc gia, cấp phép ở cấp trung ương hoặc theo phân cấp, giám sát chặt |
| Khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường | Đá xây dựng, cát, sỏi, đất san lấp | Thường do cấp tỉnh cấp phép, theo quy hoạch tỉnh |
| Nước khoáng, nước nóng thiên nhiên | Có thể có ở một số nơi, cần khảo sát | Quản lý như khoáng sản, cần giấy phép riêng |
| Đất, cát tận thu trong công trình | Đất đào khi làm đường, san nền | Có quy định riêng về tận thu, không được bán tràn lan |
Điều quan trọng với người dân là: không ai được tự ý khai thác khoáng sản, kể cả trên đất của mình, nếu không có giấy phép, trừ một số trường hợp được pháp luật cho phép như hộ gia đình khai thác vật liệu thông thường trong diện tích đất được giao để xây dựng công trình của chính mình. Trường hợp cụ thể nên hỏi cơ quan chuyên môn.
Kinh tế khoáng sản mang lại gì cho địa phương
Ngành khai khoáng đóng góp cho ngân sách qua thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường, tiền cấp quyền khai thác khoáng sản. Một phần nguồn thu này được dùng cho địa phương nơi có mỏ, như làm đường, khắc phục môi trường. Các mỏ và cơ sở chế biến tạo việc làm cho lao động phổ thông, lái xe, thợ vận hành máy, cùng dịch vụ đi kèm.
Tuy nhiên, khai khoáng có đặc điểm khác hẳn nông nghiệp hay du lịch: tài nguyên không tái tạo, khai hết là hết, và để lại hậu quả cho đất nếu không hoàn nguyên tốt. Vì vậy câu hỏi đặt ra không chỉ là khai thác bao nhiêu mà còn là giữ lại được gì cho địa phương sau khi mỏ đóng cửa. Nhiều nhà nghiên cứu kinh tế tài nguyên dùng khái niệm "lời nguyền tài nguyên" để cảnh báo những vùng chỉ trông vào khai khoáng mà không đầu tư cho các ngành khác.
Với vùng Hàm Thuận, khai khoáng không phải trụ kinh tế lớn nhất, đứng sau nông nghiệp, điện và dịch vụ. Nhưng vì nó đụng tới nước, đất và cảnh quan, những quyết định về khoáng sản có tác động lâu dài hơn nhiều so với quy mô kinh tế của nó.
Sống gần mỏ: quyền và việc người dân nên làm
Người dân sống gần khu mỏ có quyền được biết thông tin và được tham vấn. Những việc dưới đây giúp bảo vệ quyền lợi một cách đúng pháp luật:
- Hỏi chính quyền xã về giấy phép khai thác của mỏ gần nhà: ai được cấp, ranh giới, thời hạn, công suất; thông tin cấp phép khoáng sản phải được công khai theo quy định.
- Khi doanh nghiệp tổ chức tham vấn cộng đồng về đánh giá tác động môi trường, nên tham dự và đề nghị ghi nhận ý kiến về bụi, nước, đường sá, giờ nổ mìn.
- Ghi lại thời gian, hình ảnh khi thấy xe chở quá tải, rơi vãi vật liệu, khai thác ban đêm bất thường, nước giếng đổi màu hay hạ thấp, rồi phản ánh tới chính quyền xã.
- Không tham gia, không cho thuê đất, không bán cát đất cho hoạt động khai thác không phép; ngoài rủi ro pháp lý còn có rủi ro sạt lở, tai nạn.
- Dạy trẻ em không chơi gần hố mỏ, hồ nước sau khai thác vì thường sâu, bờ dốc, rất nguy hiểm.
Câu hỏi thường gặp
Hàm Thuận có mỏ titan không?
Dải cát ven biển Bình Thuận cũ, kéo qua cả phía Hàm Thuận Nam, nằm trong vùng có quặng titan sa khoáng. Việc khu vực nào được quy hoạch khai thác, khu vực nào bị khoanh lại để dành cho du lịch, rừng phòng hộ thì do quy hoạch khoáng sản quyết định và đã được điều chỉnh nhiều lần. Muốn biết chính xác nên hỏi cơ quan quản lý tài nguyên của tỉnh.
Titan dùng để làm gì?
Phần lớn quặng titan được chế biến thành bột màu trắng dùng trong sơn, nhựa, giấy, mỹ phẩm, gốm sứ. Một phần được luyện thành kim loại titan nhẹ, bền, chống ăn mòn, dùng trong hàng không, y tế. Zircon đi kèm dùng trong men gốm sứ, vật liệu chịu lửa và một số ngành công nghiệp khác.
Khai thác titan có nguy hiểm vì phóng xạ không?
Bản thân ilmenit không phải chất phóng xạ đáng kể, nhưng một số khoáng vật đi kèm như monazit có chứa nguyên tố phóng xạ tự nhiên. Vì vậy quá trình tuyển và lưu giữ quặng phải theo quy định an toàn bức xạ. Người dân không nên tự ý đào, thu gom cát quặng hay vào khu vực lưu giữ quặng của mỏ.
Đào đất trong vườn nhà để bán có cần xin phép không?
Đất, cát là khoáng sản làm vật liệu xây dựng; khai thác để bán thường phải có giấy phép, kể cả trên đất của mình. Pháp luật có một số trường hợp riêng cho phép hộ gia đình khai thác trong diện tích đất được giao để xây công trình của chính mình. Nên hỏi cơ quan chuyên môn cấp xã trước khi đào để tránh vi phạm.
Xe chở đá, cát làm hư đường xã thì phản ánh ở đâu?
Có thể phản ánh tới chính quyền xã nơi tuyến đường đi qua, kèm hình ảnh, thời gian, biển số xe nếu ghi được. Xe chở quá tải, rơi vãi vật liệu thuộc diện cơ quan chức năng kiểm tra, xử lý. Doanh nghiệp khai thác thường có trách nhiệm tham gia sửa chữa đường theo cam kết khi được cấp phép.
Sau khi mỏ đóng cửa, đất được dùng vào việc gì?
Theo quy định, doanh nghiệp phải thực hiện phương án cải tạo, phục hồi môi trường đã được duyệt, như san lấp, trồng cây, tạo hồ chứa nước an toàn, và có tiền ký quỹ để bảo đảm thực hiện. Sau khi nghiệm thu, đất có thể được giao lại cho địa phương dùng vào nông nghiệp, lâm nghiệp hoặc mục đích khác theo quy hoạch.