Việc làm ở vùng Hàm Thuận chia thành ba dòng chính. Dòng lớn nhất là lao động gắn với thanh long và nông nghiệp, phần nhiều theo mùa vụ. Dòng thứ hai là việc làm có lương tháng tại chỗ: công nhân khu công nghiệp Hàm Kiệm, nhân viên cơ sở đóng gói, công chức, giáo viên, nhân viên dịch vụ, du lịch ven biển. Dòng thứ ba là người đi làm xa, chủ yếu lên Bình Dương cũ, TP.HCM, Đồng Nai, rồi gửi tiền về quê.
Trong mười năm gần đây, tỷ lệ giữa ba dòng này thay đổi. Giá thanh long bấp bênh đẩy nhiều người trẻ đi xa; nhưng việc làm tại chỗ tăng lên, cao tốc rút ngắn đường về, và những biến động ở các khu công nghiệp phía Nam khiến không ít người quay về quê. Bài này vẽ lại bức tranh đó cho người đang cân nhắc ở lại, đi xa hay quay về.
Trang không nêu mức lương cụ thể vì thay đổi theo thời gian và theo nơi làm.
Lao động thanh long: nhiều việc, ít ổn định
Vườn thanh long cần người quanh năm nhưng không đều. Có những việc ngày nào cũng phải làm như tưới, làm cỏ; có những đợt cao điểm như tỉa cành, bao trái, thu hái, khi một vườn lớn cần cả chục người trong vài ngày. Mùa thắp đèn còn có việc kéo dây, thay bóng, trực đèn ban đêm. Ở vựa và cơ sở đóng gói, lao động lựa trái, lau trái, xếp thùng, bốc hàng lên xe tăng vọt vào những tuần hàng nhiều.
Phần lớn công việc này trả theo ngày hoặc theo sản phẩm, không có hợp đồng lao động, không có bảo hiểm xã hội. Người làm thường là nông dân không đủ đất, phụ nữ trung niên, người từ các xã vùng núi xuống, có lúc cả lao động từ tỉnh khác tới theo mùa. Thu nhập phụ thuộc trực tiếp vào giá thanh long: giá tốt thì chủ vườn thuê nhiều người, trả công khá; giá xấu thì nhà vườn tự làm, cắt bớt người thuê.
Một đặc điểm khác của lao động thanh long là giờ giấc. Thu hái thường làm từ sáng sớm để tránh nắng và để hàng kịp ra vựa, lên xe trong ngày; vựa và cơ sở đóng gói có khi làm tới tối khuya khi có đơn hàng gấp. Người làm thuê vì vậy quen với nhịp làm dồn vài ngày rồi nghỉ, khó sắp xếp như công việc giờ hành chính, nhưng lại linh hoạt cho người còn phải lo việc nhà, chăm con nhỏ.
Công việc ngoài vườn còn có những rủi ro ít được nói tới: nắng gắt kéo dài, gai thanh long, tiếp xúc thuốc bảo vệ thực vật, điện trong vườn đèn ban đêm. Người làm thuê nên được trang bị găng tay, áo dài tay, khẩu trang, và được nhắc an toàn điện, an toàn hoá chất.
So sánh các lựa chọn việc làm phổ biến của người Hàm Thuận
Bảng so sánh ở mức định tính để người đọc cân nhắc; mỗi người có hoàn cảnh riêng về gia đình, sức khoẻ, tay nghề, đất đai.
| Lựa chọn | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|
| Làm vườn thanh long nhà mình | Tự chủ, ở gần gia đình, có tài sản đất | Thu nhập bấp bênh theo giá, cần vốn cho đèn, phân |
| Làm thuê ở vườn, vựa | Dễ xin việc, không cần bằng cấp | Theo ngày, không bảo hiểm, theo mùa |
| Công nhân khu công nghiệp gần nhà | Lương tháng, có bảo hiểm, đi về trong ngày | Làm ca, kỷ luật chặt, số chỗ có hạn |
| Làm du lịch, dịch vụ ven biển | Gần nhà, học được kỹ năng giao tiếp, ngoại ngữ | Theo mùa khách, giờ giấc thất thường |
| Đi làm Bình Dương, TP.HCM, Đồng Nai | Nhiều chỗ làm, đa dạng ngành, cơ hội học thêm | Xa gia đình, chi phí ở trọ, rủi ro khi nhà máy cắt giảm |
| Tự kinh doanh nhỏ ở quê | Tự chủ, gắn với nhu cầu tại chỗ | Cần vốn, chịu rủi ro, cạnh tranh |
Nhiều gia đình ở Hàm Thuận không chọn một mà kết hợp: cha mẹ làm vườn, một người con vào khu công nghiệp gần nhà, một người con đi làm xa gửi tiền về. Kiểu phân công này là cách hộ gia đình chia rủi ro.
Lao động vùng núi và người đồng bào dân tộc thiểu số
Ở các xã vùng núi phía bắc như La Dạ, Đông Giang, Hồng Sơn, cơ hội việc làm hẹp hơn nhiều so với vùng đồng bằng. Kinh tế chủ yếu là rẫy, vườn điều, cao su, cây ăn trái, nhận khoán bảo vệ rừng. Nhiều lao động, trong đó có đồng bào dân tộc thiểu số, xuống vùng thanh long làm thuê theo mùa hoặc đi làm xa theo nhóm.
Khoảng cách địa lý và trình độ học vấn là hai rào cản lớn. Đường từ thôn vùng cao xuống trung tâm xã, xuống quốc lộ còn xa; nhiều thanh niên học hết cấp hai đã đi làm. Các chương trình hỗ trợ đào tạo nghề, giới thiệu việc làm cho đồng bào vùng núi, chi trả tiền dịch vụ môi trường rừng cho hộ nhận khoán, nuôi cá lồng trên hồ thủy điện là những nguồn hỗ trợ đang có. Mức độ và cách tiếp cận cụ thể nên hỏi chính quyền xã.
Với người từ vùng núi xuống đồng bằng làm thuê, nên thoả thuận rõ tiền công, giờ làm, chỗ ở trước khi đi và báo cho gia đình nơi mình làm việc.
Du lịch sinh thái quanh hồ thủy điện, trồng cây dược liệu dưới tán rừng, làm hàng thủ công là những hướng được bàn cho vùng núi, nhưng cần hạ tầng đường sá, vốn và đầu ra mới thành việc làm thật.
Dòng người đi xa: lên Bình Dương, TP.HCM, Đồng Nai
Từ những năm 2000, khi các khu công nghiệp ở Bình Dương cũ, Đồng Nai, TP.HCM mở rộng, người trẻ ở nhiều xã Hàm Thuận lên đó làm công nhân, thợ, nhân viên bán hàng. Những năm thanh long mất giá, dòng người đi càng đông. Các chuyến xe khách từ Ma Lâm, Thuận Nam, Phan Thiết đi TP.HCM chiều Chủ nhật và sáng thứ Hai quen thuộc với nhiều gia đình. Dịp Tết, dòng người về quê đông đến mức xe khách, tàu hoả đều kín.
Tiền gửi về từ người đi làm xa giúp nhiều hộ xây nhà, trả nợ, cho em đi học, đầu tư lại vào vườn. Mặt khác, việc người trẻ đi xa để lại ở quê nhiều người già và trẻ nhỏ, ông bà nuôi cháu; vườn thanh long thiếu tay làm, phải thuê người. Đó là câu chuyện chung của nhiều vùng nông thôn Việt Nam, và Hàm Thuận không ngoại lệ.
Sau sáp nhập ngày 1/7/2025, Bình Dương cũ đã nhập vào TP.HCM; trên giấy tờ, người Hàm Thuận đi làm ở đó nay là đi làm ở TP.HCM. Thói quen gọi "lên Bình Dương" vẫn còn, nhưng địa chỉ nơi làm trên hợp đồng sẽ ghi theo đơn vị hành chính mới.
Vì sao nhiều người trẻ quay về Hàm Thuận
Cao tốc rút ngắn đường về. Từ khi cao tốc Dầu Giây – Phan Thiết vận hành năm 2023, từ TP.HCM về Hàm Thuận nhanh hơn nhiều. Một số người chọn làm việc ở quê và đi lên thành phố khi cần, thay vì ở hẳn trên đó.
Việc làm tại chỗ tăng. Khu công nghiệp Hàm Kiệm, các cơ sở đóng gói, kho lạnh, các khu du lịch ven biển, các cửa hàng, dịch vụ ở vùng ven Phan Thiết tạo thêm chỗ làm có lương tháng gần nhà.
Chi phí sống ở thành phố cao. Tiền trọ, tiền ăn, tiền gửi trẻ ở thành phố lớn chiếm phần lớn thu nhập công nhân. Có những người tính lại và thấy về quê làm với thu nhập thấp hơn nhưng sống gần gia đình, có nhà sẵn, vẫn để dành được nhiều hơn.
Biến động ở khu công nghiệp lớn. Có những giai đoạn nhà máy ở phía Nam cắt giảm đơn hàng, giảm giờ làm, cho nghỉ việc hàng loạt. Người lao động lớn tuổi, không có tay nghề chuyên môn thường là người bị ảnh hưởng đầu tiên và chọn về quê.
Làm nông kiểu mới. Một số người trẻ về quê với kiến thức bán hàng trực tuyến, quản lý vườn theo tiêu chuẩn, làm vùng trồng có mã số, chế biến thanh long thành sản phẩm khác. Đây chưa phải số đông, nhưng là hướng đáng chú ý.
Người trẻ cân nhắc về quê làm việc: nên tính những gì
Quyết định ở lại hay quay về là chuyện của từng người. Các bước dưới đây giúp tính toán có cơ sở hơn, không thay cho lời khuyên của gia đình và người có kinh nghiệm.
- Liệt kê thu nhập và chi phí thực tế hiện tại ở thành phố: lương, tiền trọ, ăn uống, đi lại, gửi về nhà.
- Tìm hiểu cụ thể các chỗ làm ở quê: khu công nghiệp, cơ sở đóng gói, du lịch, dịch vụ; hỏi thẳng điều kiện làm việc, bảo hiểm, giờ làm.
- Nếu định làm vườn hay kinh doanh, tính vốn cần có, thời gian chưa có thu nhập, và phương án khi giá thanh long xuống.
- Nếu đang đóng bảo hiểm xã hội, tìm hiểu cách chuyển tiếp hoặc bảo lưu quá trình đóng khi đổi nơi làm để không mất quyền lợi.
- Cân nhắc học thêm một nghề có nhu cầu ở quê như điện, cơ khí, sửa máy nông nghiệp, kế toán, ngoại ngữ cho du lịch.
- Hỏi chính quyền xã, đoàn thanh niên về các chương trình hỗ trợ khởi nghiệp, vay vốn, đào tạo nghề cho lao động trở về nếu có.
Học nghề và nâng tay nghề ở vùng Hàm Thuận
Một điểm yếu kéo dài của thị trường lao động vùng này là tỷ lệ lao động qua đào tạo nghề còn thấp so với các vùng công nghiệp. Phần đông người lao động học việc ngay tại chỗ làm, giỏi việc tay chân nhưng thiếu chứng chỉ, khó chuyển sang vị trí tốt hơn. Khi nhà máy cần thợ điện, thợ bảo trì, người vận hành máy có chứng chỉ, nhiều chỗ phải tuyển người từ nơi khác.
Phan Thiết có các trường cao đẳng, trung tâm giáo dục nghề nghiệp, trung tâm dịch vụ việc làm, cách các xã Hàm Thuận không xa. Ngoài ra, các chương trình đào tạo nghề cho lao động nông thôn, các lớp ngắn hạn do doanh nghiệp tổ chức cũng là lối vào. Người muốn học nên hỏi trực tiếp trường, trung tâm về ngành đang mở, thời gian học, chứng chỉ được cấp và chính sách hỗ trợ học phí nếu có.
Với nông nghiệp, các lớp tập huấn của cơ quan khuyến nông, hợp tác xã về kỹ thuật trồng thanh long theo tiêu chuẩn, an toàn hoá chất, ghi chép sản xuất cũng là một dạng nâng tay nghề. Người làm vườn có kiến thức đó dễ được cơ sở đóng gói, doanh nghiệp xuất khẩu tin tưởng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ở Hàm Thuận dễ tìm việc nhất là ngành nào?
Dễ tìm nhất vẫn là việc liên quan tới thanh long: làm thuê ở vườn, lựa trái, đóng thùng ở vựa và cơ sở đóng gói, nhất là vào mùa thu hoạch. Việc có lương tháng ổn định hơn nằm ở khu công nghiệp Hàm Kiệm, các cơ sở chế biến, cửa hàng, dịch vụ ở vùng ven Phan Thiết và các khu du lịch ven biển.
Lao động thời vụ ở vườn thanh long có được đóng bảo hiểm không?
Phần lớn lao động thời vụ ở vườn thanh long làm theo ngày, không ký hợp đồng lao động nên không được đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc. Người lao động tự do có thể tìm hiểu tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện và bảo hiểm y tế hộ gia đình để có lương hưu và được hỗ trợ khi khám chữa bệnh.
Người Hàm Thuận đi làm xa thường đi đâu?
Phần đông lên các khu công nghiệp và thành phố phía Nam như Bình Dương cũ nay thuộc TP.HCM, TP.HCM, Đồng Nai. Một số đi làm ở Phan Thiết hằng ngày, một số theo nghề biển, nghề xây dựng đi nhiều tỉnh. Cao tốc Dầu Giây – Phan Thiết giúp việc đi về giữa quê và nơi làm nhanh hơn trước.
Muốn tìm việc ở Hàm Thuận nên xem thông tin ở đâu?
Có thể xem thông báo tuyển dụng trực tiếp ở cổng nhà máy, trang chính thức của doanh nghiệp, trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh, thông báo của chính quyền xã và đoàn thanh niên. Tra danh bạ doanh nghiệp của trang theo xã và theo ngành cũng giúp biết trên địa bàn có những đơn vị nào để chủ động liên hệ.
Về quê trồng thanh long có còn làm giàu được không?
Trang không đưa lời khuyên đầu tư. Thanh long vẫn là cây chủ lực nhưng thu nhập bấp bênh theo giá, đòi hỏi vốn cho trụ, đèn, phân và ngày càng cần đáp ứng mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc. Người mới nên học kỹ thuật, tìm đầu ra ổn định và giữ phương án dự phòng trước khi đầu tư lớn.
Chuyển nơi làm từ TP.HCM về Hàm Thuận thì bảo hiểm xã hội xử lý thế nào?
Quá trình đóng bảo hiểm xã hội được ghi nhận theo mã số của từng người, không mất khi đổi nơi làm. Khi vào làm ở doanh nghiệp mới, đơn vị mới sẽ tiếp tục đóng theo mã số cũ. Nếu nghỉ việc chưa có chỗ làm mới, nên tìm hiểu quy định bảo lưu và trợ cấp thất nghiệp hiện hành trước khi quyết định rút một lần.